Historia
Pierwsze obwarowania zbudowane zostały w Dunbeg prawdopodobnie w epoce żelaza. Możliwe, że podobnie jak inne okoliczne budowle tego typu, fort został wzniesiony przez tubylczą ludność późnej epoki brązu, wypychaną na zachodnie wybrzeże przez nowych kolonizatorów z epoki żelaza. Alternatywnie był przyczółkiem najeźdźców, którzy opuścili go wkrótce po pierwszej próbie ekspansji. W trakcie użytkowania mur obronny fortu był przynajmniej raz poddawany gruntownej przebudowie, powiększono także zewnętrzne obwałowania. Około X wieku w obrębie cypla wzniesiono okazały budynek mieszkalny, który jednak nie był długo użytkowany. Wydaje się bowiem, że od początku XI wieku Dunbeg nie było już zamieszkane.
Architektura
Dunbeg założono na cyplu o z grubsza trójkątnym rzucie, wysuniętym z wysokiego i stromego wybrzeża, opadającym pionowymi klifami o wysokości około 28 metrów ku wodom Oceanu Atlantyckiego i przybrzeżnym skałom. Na zachód i wschód od Dunbeg znajdowało się kilka małych strumieni, które spływały z góry Eagle po stronie północno – zachodniej. Poziom terenu wyraźnie rósł w kierunku północnym, a więc w stronę jedynej możliwej drogi dojazdowej, ale cyplowe usytuowanie Dunbeg w oczywisty sposób ułatwiało budowę obwarowań, które nie musiały mieć formy obwodowej, a jedynie przecinały w poprzek nasadę cypla.
Kamienny mur pierwotnie miał około 60 metrów długości. W planie poprowadzony był prostą linią w poprzek cypla, być może z zagięciami przy krańcach skierowanymi ku jego wnętrzu. Wzniesiony został przy wykorzystaniu układanego bez zaprawy kamienia, przeważnie o płaskich, podłużnych kształtach. Był konstrukcją masywną, w ostatecznej formie o grubości 6,3 metra i wysokości co najmniej 3 metrów. Jego budowa przebiegała w dwóch fazach. W pierwszej fazie wzniesiono wewnętrzną część o średniej grubości 4,8 metra i do 2,8 metra wysokości. Od strony południowej (wewnętrznej) elewacji, w murze umieszczono trzy półki lub tarasy, z których najniższy znajdował się 0,5-0,6 metra nad poziomem gruntu. Pozostałe dwie półki oddzielono 0,5 metrowymi odstępami. Najniższa miała 0,3 metra szerokości, a dwie pozostałe 0,5 metra, co zapewniało wystarczająco dużo miejsca, aby mogli na nich stanąć obrońcy obserwujący przedpole. Kolejnym powodem budowy tarasów mogła być chęć kompensacji sił naporu masy muru.
Brama Dunbeg nie miała bezpośredniego odpowiednika w żadnym innym forcie cyplowym w regionie. Początkowo, w pierwszej fazie muru, miała 2 metry szerokości na poziomie gruntu i 2,3 metra wysokości. Jej zadaszenie tworzyło pięć dużych kamieni, a pięć dodatkowych płyt umieszczono w podłodze. Przejazd bramny był obustronnie flankowany komorami w grubości muru. Wejścia do nich wiodły wyłącznie od strony dziedzińca. Zamykane były drzwiami z możliwością zasuwania ryglów do otworów w murze, umieszczonych 0,8 metra nad poziomem gruntu. Obie komory zapewne służyły jako pomieszczenia wartownicze, przeznaczone dla straży kontrolującej wejście do wnętrza. Wschodnia komora miała wymiary 2,3 x 1,3 metra i dwa metry wysokości do poziomu najwyższego kamienia tworzącego proste sklepienie wspornikowe, utworzone z lekko zachodzących na siebie kamiennych płyt. Komora zachodnia miała wymiary 2,4 x 1 metr i tylko 1,2 metra wysokości, więc każdy człowiek w jej środku musiałby kucać lub leżeć na ziemi. Dlatego zapewne przeznaczona była na podręczny skład, być może uzbrojenia lub zapasów jedzenia.
Przebudowa muru obronnego prawdopodobnie konieczna była z powodu pęknięcia sklepienia zewnętrznej części korytarza bramnego z pierwszej fazy. W efekcie wstawiono tam duże bloki piaskowca, aby zapewnić dodatkowe wsparcie dla kamiennych płyt nad przejazdem. Zwężenie wejścia prawdopodobnie podsunęło budowniczym pomysł, aby je rozbudować, zmniejszyć jego wysokość do 1,2 metra i zwęzić do 0,9 metra, celem wzmocnienia walorów obronnych. Ponadto mur pogrubiono od strony czołowej (północnej) o dodatkowe 1,7 – 2,2 metra szerokości oraz utworzono nowe otwory na rygle i zewnętrzne wcięcia, aby utrzymać drewniane wrota w rozbudowanym murze drugiej fazy. Otwory na rygle uzyskały wymiary około 50 x 50 cm, nieco większe niż odpowiadające im otwory w pierwszej fazie budowy.
Początkowo kamienny mur poprzedzał płytki rów suchej fosy o około 0,9 metrowej głębokości i do 2,2 metra szerokości. Najstarsze obwarowania uzupełniał rodzaj lekkiej palisady z leszczynowej plecionki. W ostatecznej formie zewnętrzne obwałowania tworzył zestaw czterech rzędów wałów i pięciu rowów fosy. Wszystkie cztery wały zbudowano z żółtobrązowej gliny z domieszką drobnych kamieni. Wznosiły się one ponad wysokość 1 metra nad poziomem gruntu i miały do 3 metrów szerokości. Przekopy były płytkie i w większości miały przekrój w kształcie litery U, o głębokości od 1 do 1,5 metra poniżej pierwotnego poziomu powierzchni gruntu. Szerokość rowów wynosiła od 5,6 do 12 metrów. Fosa wewnętrzna, usytuowana tuż przed murem fortu, miała inny profil niż pozostałe, ponieważ była głębsza i miała bardziej strome skarpy. Po pogrubieniu muru, ze względu na dodatkowy ciężar i naprężenia spowodowane przez jego zewnętrzną część, konieczne stało się wzmocnienie wewnętrznej skarpy pierwszej fosy. Dlatego też, wzdłuż południowej strony rowu, wstawiono mur oporowy ze starannie ułożonego suchego kamienia. Droga do bramy prowadziła w poprzek obwałowań poprzez wąską groblę o szerokości 0,8 – 1,2 metra.
Zabudowę wewnętrzną Dunbeg od X wieku tworzył okazały kamienny budynek na planie koła o wewnętrznej średnicy 7,5 metra. Jego otwór wejściowy skierowany został na północny – zachód, czyli na bramę w murze obronnym. Miał od 2 do 2,3 metra głębokości, jego wysokość wynosiła 1,3 metra, a szerokość zwężała się od 1,3 metra w przyziemiu do 0,7 metra przy nadprożu. Po obu stronach wejścia umieszczono kamienne podpory, wystające na około 20 cm od ścian, które miały za zadanie utrzymać jakiś rodzaj bariery zabezpieczającej wejście. Utworzono także w murze otwory do osadzania belki rygla blokującego drzwi. Wnętrze budynku nietypowo miało kształt czworoboczny. Było ono zbyt duże do zasklepienia wspornikowego, nie utworzono też otworów na słupy podtrzymujące więźbę dachową. Być może w wyższych partiach muru znajdowały się otwory na promieniście rozłożone belki, stykające się w centralnym punkcie i podtrzymujące kryty strzechą dach bez konieczności środkowych podpór. Nowe, słupowe już zadaszenie wprowadzono w drugiej fazie użytkowania budynku, kiedy to w wyższej warstwie osadniczej utworzono sześć otworów. Z nich cztery środkowe mogły podtrzymywać zadaszenie, a dwa umieszczone przy wejściu wiklinowe drzwi. Ponadto wnętrze budynku mogło zostać podzielone przegrodami o lekkiej konstrukcji, wydzielającymi mniejsze przestrzenie mieszkalno – gospodarcze. Pośrodku funkcjonowały dwa paleniska.
Stan obecny
Dunbeg ma dziś jeden z najbardziej imponujących i charakterystycznych systemów obronnych spośród wszystkich irlandzkich budowli z epoki żelaza. Składa się z pięciu linii fos i czterech linii wałów, widoczny jest również wewnętrzny obwód obronny, złożony z muru z suchego kamienia, z wejściem flankowanym z obu stron przez komory strażnicze. Wnętrze fortu zawiera pozostałości dużego budynku, wybrukowaną ścieżkę do obwałowań oraz kamienny drenaż, który biegnie łukiem wokół budynku. Kamienny mur choć nadal jest imponującym świadectwem kunsztu jego budowniczych, to obecnie ma tylko 29 metrów długości, co jest około połową długości odnotowanej w 1856 roku (ze względu na zanik krawędzi muru spowodowany erozją klifów, ciężko obecnie ustalić, czy miał on charakterystyczne zagięcia przy obu końcach, czy też był w całości prosty). Niestety w 2014 i 2017 roku zawaleniu do oceanu uległa kolejna część cypla.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Barry T.B., Archæological Excavations at Dunbeg Promontory Fort, County Kerry, 1977, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 81C/1981.
Westropp T.J., Promontory Forts and Similar Structures in the County Kerry. Part IV. Corcaguiny (The Southern Shore), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 40, No. 4/1910.
Westropp T.J., The ancient forts of Ireland, Dublin 1902.