Historia
Ufortyfikowana niewielka osada zwana Dún Formna zbudowana została w okresie wczesnego średniowiecza, przypuszczalnie około 800 roku n.e., być może na miejscu zasiedlonym już od czasów prehistorycznych. W okresie późnego średniowiecza pośrodku obwarowań Dún Formna zbudowana została wieża mieszkalno – obronna, ufundowana przez ród O’Brienów, którzy władali wyspami archipelagu Aran od początku drugiego tysiąclecia n.e. Do budowy prawdopodobnie wykorzystali oni materiał budowlany ze starszych obwałowań, choć obniżony mur dawnej osady nadal mógł pełnić funkcję obronną. W 1582 roku wieża wraz z całą wyspą przejęta została przez klan O’Flaherty z Connemara. Funkcje mieszkalno – obronne pełniła zapewne do czasu walk irlandzko – angielskich z połowy XVII wieku, kiedy to Inisheer zostało tymczasowo zajęte przez wojska Olivera Cromwella.
Architektura
Osada Dún Formna zbudowana została na wzniesieniu, w północnej części niedużej wyspy Inisheer (gael. Inis Oírr), będącej najbardziej wysuniętą na wschód częścią archpelagu. Od zachodu i w nieco większej odległości od północy, osada ograniczona była skalistymi skarpami. Również na pozostałych odcinkach zbocza zapewniały znaczną ochronę, a wyniosła lokalizacja umożliwiała daleki ogląd wybrzeża i szlaków morskich łączących archipelag z pozostałą częścią Irlandii, co było cechą wspólną większości prehistorycznych i wczesnośredniowiecznych fortów z wysp archipelagu Aran. Dún Formna usytuowana była w pobliżu najwyższego punktu terenu całej wyspy.
Obwarowania osady składały się z pojedynczego pierścienia muru obronnego, wzniesionego na nieregularnym planie, zbliżonym do czworoboku z zaokrąglonymi narożnikami i z mocniej wysuniętym narożnikiem północnym. Nieregularność obwodu muru wynikać musiała z chęci dokładnego dopasowania obwarowań do formy terenu. Brama znajdować się mogła po stronie północno – wschodniej, skierowana w stronę zatoki z piaszczystą przystanią. Przypuszczalnie tak jak w innych wczesnośredniowiecznych osadach typu dun, czy cashel, miała ona prostą formę, w postaci zwykłej przerwy w obwarowaniach zamykanej ryglowanymi wrotami.
W XIV lub XV wieku w południowo – wschodniej części dziedzińca, wewnątrz obwodu starego muru obronnego, wzniesiona została wieża mieszkalno – obronna. Zbudowano ją na planie prostokąta o wymiarach 13,2 x 8,1 metra, z dłuższą osią na linii wschód – zachód. Mieściła jedynie dwie kondygnacje o łącznej wysokości nieco ponad 9 metrów, nad którymi w koronie muru poprowadzono dookolny chodnik straży, ukryty za blankowanym przedpiersiem. W co najmniej jednym narożniku na wspornikach osadzona była bartyzana. Wnętrze przyziemia podzielone było aż na trzy pomieszczenia, wszystkie przykryte sklepieniami kolebkowymi. Z racji słabego oświetlenia zapewne pełniły one funkcje magazynowo – gospodarcze, podczas gdy mieszkalne było piętro, prawdopodobnie przykryte dwuspadowym dachem, wokół którego przebiegał chodnik straży w koronie muru.
Stan obecny
Mur obronny wczesnośredniowiecznej osady uległ obniżeniu i częściowej przebudowie, choć jego układ jest czytelny do dnia dzisiejszego na całym obwodzie i prawdopodobnie z grubsza odpowiada pierwotnemu. W dość dobrym stanie zachowała się XIV/XV-wieczna wieża mieszkalna. Jej narożnik południowo – wschodni jest częściowo zawalony, ale na innych odcinkach mury zachowały się aż do poziomu przedpiersia, włącznie z kilkoma blankami. Część otworów okiennych została przekształcona w okresie nowożytnym, a niektóre partie sklepienia uległy zawaleniu. Zachowały się natomiast dwa wysunięte z elewacji wieży kamienie, rzeźbione na podobieństwo ludzkich głów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cotter C., Atlantic Fortifications – The Duns of the Aran Islands, „Archaeology Ireland”, Vol. 8, No. 1/1994.
Cotter C., Large stone forts of the Aran Islands, „Archaeology Ireland”, 58/2012.
Mason T.H., The Antiquarian Remains of Inisheer, Aran, Co. Galway, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Seventh Series, Vol. 8, No. 2/1938.
Pochin Mould D., Aran Islands, Newton Abbot 1977.