Historia
Według średniowiecznej tradycji Dún Aonghasa zostało zbudowana przez Fir Bolg, plemię pokonane i wygnane do regionu Connacht przez władcę królestwa Brega. Przywódcą Fir Bolg miał być Aenghus lub Oengus, syn Umora, który rzekomo osiedlił się na wyspie Inishmore i zbudował fortyfikacje osady Dún Aonghasa, podczas gdy jego brat, Conchuirn, ufundować miał Dún Chonchubhair na wyspie Inishmann. W rzeczywistości pierwsi osadnicy przybyli na nadmorski cypel w południowej części Inishmore w późnej epoce brązu, około 1000 roku p.n.e. Początkowo mogli oni zamieszkiwać w nieufortyfikowanej osadzie, polegającej głównie na lokalnych zasobach. Była to społeczność stosunkowo zamożna i wykwalifikowana, wytwarzająca z brązu znaczne ilości przedmiotów. Bogactwo i rozwój liczebny zapewne doprowadziły do budowy w epoce żelaza okazałych kamiennych fortyfikacji, w późniejszym okresie co najmniej raz rozbudowywanych. Dún Aonghasa funkcjonowało co najmniej do 400-600 roku n.e., a być może nawet do IX-XI wieku n.e.
Architektura
Dún Aonghasa zbudowane zostało przy krawędzi pionowego, bardzo wysokiego klifu, ciągnącego się przy południowym brzegu wyspy Inishmore (gael. Inis Mór) i opadającego przeszło 90 metrami do wód Oceanu Atlantyckiego. Choć skraj cypla w miejscu gdzie usytuowano rdzeń budowli był relatywnie płaski, teren opadał dośc mocno i na dużym obszarze ku północnemu – wschodowi, nieco natomiast rósł w stronę północno – zachodnią. Obie części, wyżej i niżej położoną, rozdzielał naturalny grzbiet ciągnący się w poprzek wyspy, czyli mniej więcej na linii północ – południe.
Obwarowania osady składały się z trzech koncentrycznych linii kamiennego muru, wszystkich dochodzących do skraju klifu na południu, a od północy obejmujących teren łukami i zaoblonymi narożnikami. Ponadto po stronie północno – zachodniej przed linią muru środkowego umieszczono fragment czwartego muru. Zabezpieczał on najbardziej zagrożony obszar od strony rosnącego terenu, pomiędzy klifem a naturalnym spadkiem terenu utworzonym przez grzbiet o osi północ – południe. Istotnym elementem obrony Dún Aonghasa były także gęsto ustawione kamienie, niektóre o dość ostrych krawędziach, ułożone dłuższymi bokami w pionie. Zwykle miały one wysokość sięgającą 1-1,2 metra, ale najwyższe dochodziły do 1,7 metra wysokości. Rozmieszczono je w dużych ilościach między drugą i trzecią linią muru, gdzie tworzyły szeroki na 9-24 metry pas zasieków, ciężkiej do przebycia przeszkody, być może powstałej pod wpływem fortyfikacji iberyjskich. Całe założenie w okresie największego rozkwitu obejmowało rozległy obszar około 11 ha, przy czym obwarowania zapewne budowane były stopniowo, począwszy od najstarszej wewnętrznej linii fortyfikacji, po najmłodszą i obejmującą największy zasięg zewnętrzną.
Wszystkie odcinki muru obronnego zbudowano z układanego na sucho kamienia, czyli bez wykorzystania zaprawy lub gliny do przewiązania materiału budowlanego (przez co mur musiał być szeroki, ale niezbyt wysoki). Wykorzystywano miejscowy wapień, nie poddawany dokładnej obróbce, ale łupany do formy dużych i średnich bloków, układanych bez zachowania równych poziomów. Większe kamienie używane były przeważnie w dolnych partiach murów, nieco mniejsze w częściach górnych, przy czym wszędzie szpary między blokami wypełniano odpryskami i gruzem.
Zewnętrzny mur miał około 610 metrów całkowitej długości. Na całej długości poprowadzony był kilkoma łagodnymi łukami, tworzącymi w planie wypukłości i wklęsłości, zbyt jednak małymi, by mogły być wykorzystywane do flankowania. Mur zewnętrzny miał od 3 do 4,5 metra grubości, około 1,5 metra wysokości, z dodatkowym co najmniej 1 metrem przedpiersia lub górnego tarasu. Wjazd w jego obręb znajdował się po stronie północno – wschodniej. Drugą bramę umieszczono od północy, gdzie na stromym stoku utworzono przejazd o szerokości 1,2 metra i wysokości wschodniego fragmentu 1,5 metra, a zachodniego 1,2 metra. Rozległy obszar wytyczony przez mur zewnętrzny zapewne nigdy nie był przeznaczony do zamieszkania, lecz raczej chronił pastwiska i stada zwierząt hodowlanych. Także brama północna, ze względu na niewielką wysokość, przeznaczona mogła być głównie dla zwierząt, a nie dla ludzi.
Środkowy mur w zachodniej części założenia wydzielał rodzaj wąskiego parchamu z murem wewnętrznym, natomiast w większej części wschodniej tworzył obszerny dziedziniec, przy czym granicę pomiędzy obiema częściami wyznaczał mur wewnętrzny i naturalny grzbiet z uskokiem terenu. Ponadto mur środkowy tworzył parcham z krótkim murem północno – zachodnim. Taki kształt prawdopodobnie został osiągnięty na skutek przebudowy, mającej na celu powiększenie Dún Aonghasa o wschodni dziedziniec, podczas gdy pierwotnie mur środkowy mógł być po stronie wschodniej poprowadzony blisko muru wewnętrznego. Na skutek rozbudowy utworzona zostałaby charakterystyczna wklęsłość środkowego muru w czołowej części obwarowań, w miejscu styku usuniętego fragmentu i odcinka przedłużonego ku wschodowi.
Mur środkowy składał się z szerokiej podstawy, zapewne służącej jako chodnik straży, oraz drugiego, węższego stopnia, być może pełniącego rolę chroniącego obrońców przedpiersia. Brama znajdowała się w narożniku północo – wschodnim, gdzie podejście do niej wysunięte było w stronę pasa pionowo ustawionych kamieni. Kolejna brama znajdowała się mniej więcej w połowie północnego odcinka. Podobnie jak zewnętrzna brama północna, była ona bardzo małych rozmiarów. Trzecia brama po stronie północno – zachodniej wiodła w obszar międzymurza między środkowym obwodem, a krótszym odcinkiem muru północno – zachodniego. Dziedziniec utworzony przez mur środkowy mógł pełnić rolę podgrodzia, zajmowanego przez zabudowę mieszkalno – gospodarczą, a jego utworzenie i zmiana zasięgu muru środkowego wynikać mogła z powiększenia liczby ludności Dún Aonghasa. Domostwa musiały mieć formę plecionkowo – glinianą lub drewnianą, ewentualnie na kamiennej podstawie. Pierwotnie okolice dunu były bowiem porośnięte dębowymi gajami, dzikim jesionem i leszczyną oraz karłowatymi krzakami.
Mur wewnętrzny miał najbardziej regularny, zbliżony do podkowy rzut, obejmujący obszar o wymiarach około 42 x 46 metrów. Był najmasywniejszą konstrukcją obronną całego założenia, o grubości u podstawy około 5,8 metra, z maksymalną wysokością sięgającą około 5-5,5 metra. Pierwotnie składał się z pojedynczego uskoku od strony wewnętrznej, utworzonego przez dwa stopnie. Wejście na mur zapewniały kamienne schody, dostawione w czterech miejscach od strony dziedzińca. Brama znajdowała się po stronie północo – wschodniej, mniej więcej na osi bramy północno – wschodniej w murze środkowym. Jej przejazd bramny miał około 5,2 metra długości, niecały 1 metr szerokości od strony frontowej i około 1,8 metra wysokości. Innym godnym uwagi elementem wewnętrznego obwodu była komora w grubości muru u podnóża zachodnich schodów, być może pierwotnie pełniąca rolę dodatkowej, później zamurowanej bramy.
Dziedziniec ujęty obwodem wewnętrznego muru był w większości płaski, za wyjątkiem naturalnej, niemal prostokątnej w planie skały przy krawędzi klifu, tworzącej półkę wielkości 13 x 8 metrów, wokół której niejako zbudowano cały dun. Być może służyła ona do organizowania ceremonii religijnych lub plemiennych. Zabudowa zlokalizowana w obrębie wewnętrznego dziedzińca najpewniej przeznaczona była dla miejscowej elity i najważniejszych członków plemienia. Domostwa miały formę mieszaną, z podstawą wykonaną z niskich kamieni i nadbudową drewnianą lub plecionkową. Wznoszone były na planie koła o średnicy około 4,8 metrów. Wnętrza chat wykładano brukiem wokół centralnych, obramowanych kamieniami palenisk. Co najmniej przed jednym z domostw znajdowało się kamienne koryto, uważane za zbiornik na skorupiaki lub pojemnik do gromadzenia wody deszczowej.
Stan obecny
Dún Aonghasa jest dziś jednym z najbardziej znanych i największych z prehistorycznych fortów na wyspach Aran. Znaczące prace rekonstrukcyjne jego obwarowań zostały przeprowadzone w latach 1884-1886, choć niestety ich zakres nie został odnotowany, a obecnie na pierwszy rzut oka ciężko odróżnić pierwotne elementy od nowożytnych. Jeszcze w 1875 roku mury na wielu odcinkach były zawalone. Prawdopodobnie odbudowany został północno – zachodni fragment muru zewnętrznego. Przypuszczalnie mur został również gruntownie przebudowany na wschodzie, ponieważ jest tam znacznie grubszy niż w oryginalnych częściach. Efektem odbudowy są bramy muru środkowego: północno – zachodnia i północno – wschodnia, przed podjęciem prac rekonstrukcyjnych skałdające się z bezkształtnych stosów kamieni. Dobudowane zostały także schody przy murze środkowym. W murze wewnętrznym z XIX wieku pochodzić może cały trzeci, najwyższy stopień, choć ze względu na obniżenie muru podczas rekonstrukcji do około 4,2 metra, a następnie jego błędne nadbudowanie trzecim stopniem, dzisiejsza wysokość od strony czołowej zbliżona jest do oryginalnej. W całości nowożytne są przypory, wzmacniające wewnętrzny pierścień od strony zewnętrznego lica, prawdopodobnie utworzone z kamienia uzyskanego po obniżeniu wewnętrznego muru. Całe stanowisko jest udostępnione dla zwiedzających. W pobliżu znajduje się także małe muzeum ilustrujące historię Dún Aonghasa.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cotter C., Atlantic Fortifications – The Duns of the Aran Islands, „Archaeology Ireland”, Vol. 8, No. 1/1994.
Long H., Dún Aonghasa, „Journal of the Galway Archaeological and Historical Society”, Vol. 44/1992.
Westropp T.J., A Study of the Fort of Dun Aengusa in Inishmore, Aran Isles, Galway Bay: Its Plan, Growth, and Records, „Proceedings of the Royal Irish Academy”, Vol. 28/1910.