Historia
Pierwsze zabudowania sakralne powstały w Duleek we wczesnym średniowieczu, według tradycji około 488 roku z fundacji świętego Patryka i świętego Ciarana, w związku z założeniem miejscowej wspólnoty monastycznej i ustanowieniem biskupstwa. Od wczesnych lat VIII wieku na terenie klasztoru miał funkcjonować jeden z najstarszych w Irlandii murowanych kościołów, na co wskazywałaby jego pierwotna nazwa (gael. daimhliac) i wzmianka pisemna z 724 roku.
W IX-X wieku Duleek było jednym z najznaczniejszych i najważniejszych klasztorów we wschodniej części Irlandii, dorównującym takim ośrodkom jak Armagh, Clonard, czy Clonmacnoise. Przetrwało falę skandynawskich najazdów, zachowując na tyle duże znaczenie, że w 1014 roku w jego kościele wystawiono ciała króla Briana Bóruma oraz jego syna, poległych w bitwie pod Clontarf i transportowanych do Armagh. W 1027 roku klasztor został splądrowany, ale nie upadł, a nawet w późniejszych latach XI wieku lub w XII stuleciu powiększony został o cylindryczną wieżę. Według przekazów pisemnych w 1147 roku w jej hełm uderzył piorun.
W 1180 roku Hugh de Lacy, lord Meath, sprowadził do Duleek wspólnotę augustiańskich kanoników, którzy prawdopodobnie w XIII wieku wznieśli nowe zabudowania klasztorne pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny. W XV wieku kościół klasztorny powiększono o późnogotycką wieżę i nawę południową. Już jednak w 1537 roku konwent augustianów skasowano na skutek działań reformacyjnych angielskiej administracji. Dawny kościół klasztorny przez pewien czas wykorzystywany był do pochówków, ale ostatecznie najdalej w XVIII wieku popadł w całkowitą ruinę.
Architektura
Klasztor założony został po północno – zachodniej stronie rzeki Nanny, na zachód od wpadającego do niej mniejszego strumienia. Jak większość wczesnośredniowiecznych irlandzkich kompleksów monastycznych miał owalny w planie kształt, wyznaczony przez obwód ziemnego wału i poprzedzającego go rowu. W jego obrębie mieścić się musiał wolnostojący kościół, a także usytuowane w pewnym oddaleniu proste pomieszczenia mieszkalne i gospodarcze, przypuszczalnie wzniesione w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Obok kościoła, od VIII wieku już murowanego, musiał znajdować się wielki krzyż, który nie był znacznikiem grobowym, ale publicznym, bogato zdobionym pomnikiem, wyznaczającym centralne miejsce klasztoru. W XI lub XII wieku po zachodniej stronie kościoła zbudowana została typowa dla celtyckiego monastycyzmu cylindryczna wieża o smukłej bryle, pełniąca funkcje obronne lub wartowniczo – ostrzegawcze. Mogły w niej być deponowane najwartościowsze przedmioty mnichów, składowane wewnątrz zwłaszcza w okresach zagrożenia. Na co dzień wieże tego typu funkcjonowały jako dzwonnice. Cylindryczna wieża z Duleek miała podstawę o średnicy około 5,2 metra.
Przedromańskie iryjskie kościoły klasztorne najczęściej budowane były według jednolitego schematu, na rzucie krótkiego prostokąta o niewielkich rozmiarach, bez wyodrębnionego od strony zewnętrznej prezbiterium. Oświetlenie było słabe, gdyż szczelinowe okna umieszczano jedynie na osi od wschodu i we wschodniej części ściany południowej. Wejście zwyczajowo znajdowało się po stronie zachodniej, najczęściej w czworobocznym portalu z prostym nadprożem i ościeżami rozszerzającymi się w dolnej części. Cechą charakterystyczną przedromańskich kościołów były wysokie dachy o stromo nachylonych kalenicach, nierzadko oparte na wysuniętych od wschodu i zachodu murach wzdłużnych, czyli na tak zwanych antach, lub na osadzonych pod okapami wspornikach. Detal architektoniczny był bardzo skromny w stosunku do późniejszych sakralnych budowli romańskich, choć niewykluczone, że wczesne kościoły mogły mieć wnętrza pokryte malowidłami, a dekoracje mogły być tworzone w drewnie.
Kościół klasztorny wzniesiony w XIII wieku przez augustiańskich kanoników składał się z pojedynczej nawy i nieco węższego oraz niższego prostokątnego prezbiterium po stronie wschodniej. W XV wieku przed nawą od zachodu wzniesiona została czworoboczna wieża natomiast od południa druga nawa. Wieża późnogotycka wzniesiona została na styku ze starą wieżą cylindryczną, tak blisko, że smuklejsza i niższa wieża cylindryczna została częściowo wtopiona w bryłę wieży czworobocznej. Dopiero powyżej 14 metrów wysokości zmniejszająca się średnica wieży cylindrycznej rozłączała się od sąsiedniej budowli. Dodatkowa nawa południowa miała taką samą długość jak starszy korpus. Obie części prawdopodobnie przykrywały osobne dachy dwuspadowe. Wewnątrz dwie nawy połączyły bardzo prosto wykonane, pozbawione profilowania cztery arkady o ostrołucznych zamknięciach.
Późnogotycka wieża zbudowana została na planie nieregularnego czworoboku o bardzo grubych murach. Z jej narożnika południowo – zachodniego wysunięto smukłą wieżyczkę komunikacyjną mieszczącą klatkę schodową. Zarówno wieżyczkę jak i elewacje samej wieży rozdzielono gzymsami kordonowymi oraz zwieńczono blankowanym przedpiersiem. Wieżyczkę schodową wyprowadzono o jedną kondygnację wyżej od rdzenia wieży, podobnie jak jej trzy pozostałe narożniki, podwyższone do formy smukłych wieżyczek obserwacyjnych. Wewnętrzne naroża tych wieżyczek zostały pomysłowo wsparte na filarach, za którymi poprowadzono ciągły chodnik straży, podobny do stosowanych na wielu XV-wiecznych zamkach irlandzkich. Okna wieży miały formy jednodzielne i dwudzielne, niektóre z poziomymi szprosami, zamknięte lekko zarysowanymi ostrołukami lub oślimi grzbietami. We wnętrzu najniższa kondygnacja wieży została przykryta sklepieniem, pozostałe drewnianymi stropami.
Stan obecny
Do czasów współczesnych zachowała się późnogotycka wieża kościoła augustianów oraz mury obwodowe nawy południowej, bez ściany zachodniej, ale z arkadami międzynawowymi od północy. Szczególnie interesująca jest północna elewacja wieży, w której przetrwał odcisk, czy też ślad po wczesnośredniowiecznej cylindrycznej wieży monastycznej, niegdyś sąsiadujacej z wieżą późnogotycką. Na północny – zachód od późnogotyckiej wieży, po drugiej stronie ulicy, zobaczyć można ruiny kościoła św. Patryka, prawdopodobnie budowli parafialnej z XIII wieku. Ponadto na terenie cmentarza znajduje się bogato zdobiony krzyż z IX lub X wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
De Breffny B., Mott G., The churches and abbeys of Ireland, London 1976.
Lalor B., The Irish round tower: origins and architecture explored, Dublin 1999.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
O’Keeffe T., Ireland’s round towers: buildings, rituals, and landscapes of the early Irish church, Stroud 2004.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.