Historia
Opactwo cysterskie Duiske, oficjalnie zwane De Valle Sancti Salvatoris, zostało założone na początku XIII wieku przez grupę mnichów przybyłych ze Stanley w angielskim Wiltshire. Powstało pod patronatem Williama Marshalla, earla Pembroke i lorda Leinster. Dokument fundacyjny został wydany w 1207 roku, choć klasztor istniał już od paru lat, ponieważ w 1204 roku w Duiske poświęcono dla zakonników ze Stanley cmentarz. Początkowe nadania ziemi dokonane w 1207 roku obejmowały posiadłości wokół strumienia Duiske, a także ziemie w Annamult i Tulachany w hrabstwie Kilkenny. Klasztor, podobnie jak większość innych domów cysterskich we wschodniej Irlandii, zajmował się hodowlą owiec, utrzymywał też stada bydła. Kolejne źródła dochodów stanowiły młyny wodne i rybołówstwo.
Osobliwością Duiske było to, że zostało założone w pobliżu innego domu cysterskiego, usytuowanego od 1165 roku w Killenny z fundacji Diarmuida Ua Riaina, króla Idrone, jako filia Jerpoint. Kiedy w 1227 roku wizytator generalny doniósł, że Killenny było tak zadłużone, że nie było w stanie utrzymać opata i dwunastu mnichów ani zaoferować gościny, postanowiono połączyć je z Duiske. Transferowi sprzeciwiali się zarówno zakonnicy z Jerpoint, jak i Killenny, ale uzyskał on aprobatę kapituły generalnej zakonu w Cîteaux i w następnym roku został potwierdzony przez Williama Marshalla młodszego, oraz przez Stefana z Lexington, wizytatora generalnego na rok 1228. Spór trwał dość długo, aż w 1276 roku Killenny zostało zwrócone Jerpoint. Mnisi z Duiske prawdopodobnie tak mocno sprzeciwiali się tej decyzji, że zostali objęci interdyktem. W 1288 roku osiągnięto nowe porozumienie, na mocy którego Duiske zobowiązało się spłacić Jerpoint, a w zamian tamtejsi zakonnicy zrzekli się wszelkich roszczeń do Killenny i jego ziem.
W XIV wieku opactwo unikało większych problemów, choć nie obywało się bez incydentów. Przykładowo w 1311 roku opatowi ukradziono 27 krów, a w 1316 roku John de la Poer, mnich z Duiske, został zabity przez Gilberta Wengona, jednego z konwersów. W 1330 roku niejaki Richard O’Nolan został oblężony w wieży kościelnej i zmuszony do oddania syna jako zakładnika, aby zapewnić sobie uwolnienie. Natomiast w 1356 roku opat David Cornewalshe został ukarany grzywną w wysokości 40 funtów za udzielenie schronienia wrogom króla, którzy napadli na Dublin, Kildare, Carlow i Wexford, ale przyznał się do niemożności zapłaty i grzywna została rok później umorzona. Kryzys ekonomiczny wywołany epidemiami i konflikty wewnętrzne mogły doprowadzić do złego stanu zabudowań klasztoru w XV stuleciu. W 1450 roku opactwo zwróciło się z petycją do papieża Mikołaja V, twierdząc, że wszystkie budynki klasztorne były zagrożone ruiną z powodu najazdów Jamesa, earla Ormond, Donatusa MacMurchu, Donnella O’Ryana, Thady’ego Magillapadraicha i Donnella Kavanagha, którzy domagali się różnych opłat i subsydiów. Celem poratowania zakonników, w 1475 roku Donnell Reagh Kavanagh MacMurrough, lord Leinster, przyznał opactwu osiem pensów rocznie z każdego pługa na swoim terytorium.
Opactwo zostało rozwiązane w 1536 roku na skutek działań reformacyjnych Henryka VIII. Pięć lat później jego zabudowania i ziemie przyznano Jamesowi Butlerowi, dziewiątemu earlowi Ormond. Jego syn Thomas, dziesiąty earl Ormond, w 1597 roku nadał je nieślubnemu synowi Piersowi Butlerowi. Majątek pozostał w rękach Butlerów aż do wojen z końca XVII wieku, kiedy to został skonfiskowany, ponieważ trzeci wicehrabia był jakobitą. W 1703 roku ziemie poklasztorne zostały zakupione ze sprzedaży skonfiskowanych majątków przez Jamesa Agara z Gowran, przodka rodziny Clifden. Część zrujnowanego korpusu kościoła klasztornego została zadaszona w 1754 roku, w celu wykorzystania jako kościół protestancki, ale najpewniej nie funkcjonował on długo. W 1774 roku zawaliła się wieża kościelna, niszcząc sklepienie prezbiterium i część arkad międzynawowych. Odbudowę prezbiterium i transeptu przeprowadzono w 1813 roku, gdy budynek przekształcono w kościół rzymskokatolicki. Korpus nawowy zadaszono w 1886 roku. Ostatnie większe prace renowacyjne miały miejsce w 1974 roku.
Architektura
Opactwo zbudowane zostało na niewielkim wzniesieniu, górującym nad zakolem rzeki Barrow, w miejscu, gdzie jej koryto łączyło się z małym strumieniem Duiske. Przy klasztorze w średniowieczu funkcjonować mogła wieś, ale nie była to duża osada, a okoliczne tereny zapewne leżały jeszcze z dala od większych ludzkich siedzib, jak nakazywała cysterska reguła. Dolina strumienia Duiske ukrywała zabudowania pasmem wzgórz Brandon, Coppenagh i Croghan, odpowiednio od południa, zachodu i północy. Wschodnia strona była otwarta na ziemie południowego Carlow, gdzie pasmo górskie Blackstairs tworzyło wschodnią krawędź doliny rzeki.
Kościół klasztorny był trójnawową bazyliką o siedmiu przęsłach długości, wzniesioną na planie krzyża łacińskiego, wyposażoną w transept, ośmioboczną w planie wieżę na przecięciu naw i krótkie prostokątne prezbiterium po stronie wschodniej. Tradycyjny dla cystersów układ przestrzenny kościoła uzupełniały kaplice boczne sąsiadujae z transeptem, po trzy przy wschodniej ścianie każdego ramienia. Całkowita długość kościoła wynosiła 64,6 metrów, a jego szerokość w transepcie 36,5 metra, co czyniło go największym kościołem cysterskim na terenie Irlandii. Od strony zewnętrznej mury kościoła wzmocnione były płytkimi i szerokimi pilastrami, najbardziej wydatnymi we wschodnich narożnikach prezbiterium i północnym narożniku transeptu. Drugi z narożników tego ramienia zajmował ryzalit mieszczący klatkę schodową.
Detal architektoniczny kościoła stylistycznie nawiązywał do późnego romanizmu i wczesnego gotyku. Otwory okienne były w większości wąskie i wysokie, rozglifione do wnętrza i fazowane na zewnątrz. Zamknięcia miały kształty lancetowate, ale zdarzały się także bardziej archaiczne półkoliste, jak w ścianach wzdłużnych naw bocznych (jednodzielne) i w nawie głównej (dwudzielne). Charakterystyczne i typowe dla cystersów triady okien umieszczono w fasadzie zachodniej nawy głównej i w ścianie wschodniej prezbiterium, w których dwa nieco niższe okna boczne zamknięto półkoliście, a wyższe środkowe ostrołucznie. Od strony wewnętrznej najozdobniej potraktowano triadę prezbiterialną, której każdy otwór zamknięto profilowanym trójliściem, osadzonym na kapitelach i kolumienkach, zakończonych cokołami nieco poniżej parapetu. Kolumienki wtopiono pomiędzy dwa półwałki profilowania ościeży. Okna północne i południowe prezbiterium oprofilowano w archiwoltach i ujęto po bokach wałkami, równomiernie i gęsto podzielonymi opaskami. W transepcie dwa północne okna ściany szczytowej uzyskały formę podobną do wschodnich okien prezbiterium, ale ze względu na nie ograniczoną sklepieniem wysokość, ich trójlistne archiwolty nie musiały zostać spłaszczone. Ponadto nad nimi przepruto duży okulus. W ścianie południowej transeptu, ze względu na sąsiednie skrzydło klauzury, można było umieścić tylko dwa niskie okna i rozetę. Flankowane kolumienkami były od wewnątrz okna ścian bocznych transeptu i nawy głównej, natomiast prostszą formę mogły mieć okna naw bocznych.
Wejście do kościoła dla wiernych znajdowało się w nawie północnej. Dla konwersów przeznaczony był portal w zachodniej części nawy południowej, natomiast mnisi wchodzili procesyjnym portalem w skrajnym przęśle wschodnim nawy południowej. Uzyskał on najbardziej ozdobną formę, z półkolistą, bogato profilowaną archiwoltą, zdobioną wałkami, wklęskami i motywami szewronów, w wewnętrznym uskoku z ośmioma promieniście rozłożonymi półkolami. Przejście portalu ujęto kolumienkami z kapitelami pokrytymi stylizowanymi płaskorzeźbionymi liśćmi, osadzonymi na kolistych bazach i cokołach. Zewnętrzny wałek archiwolty nie został osadzony na kapitelach, lecz podwieszony na drobnych wspornikach o formie płaskorzeżbionej lilii i zwiniętego liścia.
Wnętrze prezbiterium kościoła przykryte było sklepieniem krzyżowo – żebrowym, podzielonym na trzy prostokątne przęsła. Jego żebra opadały na przyścienne służki, przecinające gzyms poprowadzony pod oknami. Filary na przecięciu naw miały formę czworoboczną, z bokami rozczłonkowanymi półwałkami z kapitelami (największe wałki narożne udekorowano nietypowo szerokimi listwami). Na skrajnych wałkach filarów wschodnich oparta została ostrołuczna arkada tęczy, profilowana naprzemiennie drobnymi wypukłościami i rowkami. Wnętrze korpusu nawowego zostało potraktowane nieco bardziej surowo. Podział na nawy zapewniały czworoboczne filary, podtrzymujące profilowane ostrołuczne arkady. Narożniki filarów sfazowano i w miejscu połączenia z archiwoltami arkad pokryto płaskorzeżbionymi liśćmi, służącymi jako symboliczne konsole. Ponadto w podłuczach arkad umieszczono żebra oparte na wspornikach lub kapitelach z krótkimi służkami, obydwu zdobionych motywami roślinnymi.
Posadzki kościoła wykonane były z kwadratowych płytek, gładkich i pokrytych wzorami. Te drugie tworzono poprzez odciskanie wzoru na mokrej ciemnej glinie i wypełnianie powstałej wnęki białą gliną. Na koniec powierzchnię płytki zeskrobywano, usuwając całą białą glinę, która nie stanowiła części wzoru. Po wypaleniu płytki przybierały pomarańczowo – brązowy kolor. Poprzez nałożenie ciemnej glazury na powierzchnię, po wypaleniu uzyskiwano popularne kolory czarny i biały. Stosowano też szkliwa na bazie ołowiu z dodatkiem miedzi, aby uzyskać kontrast kolorów żółtego i czerwonego oraz zielony kolor na niektórych nieozdobionych płytkach pokrytych białą gliną. W transepcie płytki układano z naprzemiennych rzędów czarnych i białych, ułożonych zygzakiem, przy czym co drugi biały zygzak składał się z płytek wzorzystych. Jako motywy zdobnicze wykorzystywane były różnorodne odmiany lilii z trójlistnymi i pojedynczymi łodygami, wzory geometryczne, rzadziej przedstawienia zwierząt, a także litery alfabetu.
Zabudowania klauzury znajdowały się po południowej stronie kościoła, gdzie trzema skrzydłami i krużgankami otaczały kwadratowy wirydarz o sporych wymiarach 36 x 36 metrów. Skrzydło wschodnie miało aż 51 metrów długości, przy stosunkowo niewielkiej szerokości. W przyziemiu mieściło między innymi kapitularz, który w szerokości skrzydła mieścić mógł jedynie przedsionek, podczas gdy główna sala zebrań mnichów od czasu gotyckiej rozbudowy była wysunięta po stronie wschodniej. Na południu skrzydło wschodnie zapewne kończyło się blokiem latrynowym, zwyczajowo połączonym z dormitorium na pietrze. Oprócz kapitularza skrzydło wschodnie mieścić musiało zakrystię, korytarz wiodący do wschodniej części opactwa, schody na piętro i zapewne fraternię, czyli miejsce pracy zakonników. Skrzydło południowe wypełniała kuchnia i refektarz mnichów, przy czym ten drugi zgodnie ze zwyczajem cystersów ulokowany był dłuższą osią prostopadle do osi skrzydła. W jego ścianie zachodniej znajdował się płytki ryzalit mieszczący ambonę dla mnicha czytającego w trakcie posiłków. Wąskie skrzydło zachodnie musiało mieścić pomieszczenia konwersów (dormitorium, refektarz), a także spiżarnie i magazyny klasztoru.
Stan obecny
Pozostałości opactwa rozsiane są dziś pośród współczesnych zabudowań i licznych ogrodów miasta Graiguenamanagh. Składają się z kościoła klasztornego i zrujnowanych fragmentów zabudowań klauzury. Kościół zachował oryginalne mury w zachodniej części korpusu, transepcie i prezbiterium. Wschodnia część korpusu, za wyjątkiem muru nawy południowej, pochodzi z czasów odbudowy po zawaleniu wieży w 1774 roku. Wczesnogotyckie arkady międzynawowe i otwory okienne przetrwały w trzech przęsłach zachodnich. W skrajnym przęśle wschodnim nawy bocznej zachował się natomiast bogato zdobiony portal wejściowy z krużganka. W transepcie katastrofę budowlaną przetrwały jedynie częściowo dwa wschodnie filary międzynawowe, ale widoczna jest arkada tęczy. W prezbiterium warto zwrócić uwagę na otwory okienne i służki wraz z wyprowadzeniami niezachowanych sklepień. Przy głównym wejściu znajduje się figuralny nagrobek rycerza z XIII wieku. Spośród zabudowań klauzury najwięcej średniowiecznych murów zachowało skrzydło wschodnie i południowe. Niestety nie są one udostępnione dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bradley J., Manning C., Newman D., Excavations at Duiske Abbey, Graiguenamanagh Co. Kilkenny, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 81C/1981.
De Breffny B., Mott G., The churches and abbeys of Ireland, London 1976.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.
Stalley R.A., The Cistercian monasteries of Ireland, London-New Haven 1987.