Historia
Zamek zaczęto budować w 1204 roku na polecenie angielskiego króla Jana, na miejscu starszego drewniano – ziemnego gródka (gael. dùn), jaki znajdował się w obrębie hiberno-nordyckiego, a od 1170 roku anglo-normańskiego miasta. Według królewskiego upoważnienia skierowanego do justycariusza Meillera FitzHenrego, budowa rozpocząć się miała od wieży („turrim”), a następnie miano wznieść zamek i podzamcze („castellum et baluum”), tak by królewscy urzędnicy posiadali miejsce do przechowywania skarbu, sprawowania wymiaru sprawiedliwości i obrony miasta. Królewski list wspomniał również o konieczności wzmocnienia zamku dobrymi fosami i solidnymi murami („cum bonis fossatis et fortibus muris”). Choć nie odnotowana wówczas w królewskiej korespondencji, nie mniej ważna musiała być także potrzeba posiadania magazynu uzbrojenia i więzienia, zwłaszcza w obliczu toczącego się jeszcze podboju wyspy. Zamek miał być również symbolem panowania i centrum angielskiej administracji w Irlandii.
Prace budowlane nad zamkiem od 1213 roku nadzorować miał Henry z Londynu, arcybiskup Dublinu i namiestnik angielskiego władcy w Irlandii (ang. Justiciar of Ireland). Tempo robót z powodu braku bezpośredniego zagrożenia militarnego nie było wysokie. Fortyfikacje znajdowały się na ukończeniu najpewniej dopiero na przełomie latach 20-tych i 30-tych XIII wieku (w 1228 zakupiono ołów na kanały odprowadzające wodę dla jednej z wież narożnych). W 1243 roku król Henryk III zarządził budowę reprezentacyjnej auli (ang. great hall), mającej powstać na podobieństwo auli wzniesionej przez arcybiskupów w Canterbury. Ostatnie prace wykończeniowe miały miejsce w 1281 roku, kiedy to niejaki Robert z Chester został najęty do szklenia okien.
W okresie pełnego średniowiecza zamek dubliński nie był poddawany gruntownym przebudowom, prowadzono jedynie doraźne naprawy i pomniejsze prace modernizacyjne, zwłaszcza w okresach zwiększonego zagrożenia. Przygotowania do obrony musiały zostać podjęte w 1315 roku, gdy Edward Bruce, młodszy brat szkockiego króla Roberta Bruce, wylądował z armią na północno – wschodnim wybrzeżu wyspy. Do oblężenia Dublina ostatecznie jednak nie doszło, a Szkoci zostali rozbici trzy lata później. Jedyne oblężenie zamku dublińskiego miało miejsce dopiero w 1534 roku, w czasie buntu Jedwabnego Thomasa, czyli Thomasa FitzGeralda, dziesiątego earla Kildare. Pomimo ostrzału armatniego, nie zdołał on zdobyć zamku, bronionego przez oddziały konstabla Johna White’a, który uprzedzony o rewolcie, zdołał w noc przed oblężeniem uzupełnić zaopatrzenie.
W XVII wieku zamek doświadczył pierwszych poważnych zniszczeń średniowiecznej zabudowy. Bramę trzeba było wyremontować w 1617 roku, a w 1624 roku wieża północno – zachodnia zawaliła się do fosy i musiała zostać odbudowana. W 1684 roku wybuchł pożar w kwaterze królewskiego namiestnika, przez co sąsiednie budynki wysadzono w powietrze prochem strzelniczym, aby zapobiec rozprzestrzenieniu się ognia na prochownię w wieży północno – wschodniej i archiwum w wieży południowo – zachodniej. Po tej dewastacji władze zleciły generalnemu geodecie Williamowi Robinsonowi opracowanie planów rozebrania większość starych murów i utworzenia pałacowego czworoboku budynków, który miał zastąpić średniowieczny zamek. Postępy w realizacji projektu były powolne, dlatego nowożytne zabudowania wznoszono stopniowo i ukończono dopiero w połowie XVIII wieku. Kolejne zmiany wprowadzano w XIX stuleciu oraz w ramach odbudowy z lat 60-tych XX wieku, po pożarze z 1941 roku.
Architektura
Zamek zbudowany został w południowo – wschodnim narożniku miasta, w linii jego murów obronnych. Usytuowany został na niewielkim wywyższeniu terenu chronionym z dwóch stron nadrzecznymi skarpami, po północnej stronie półkolistego w planie akwenu (gael. Dubhlinn), rozlanego w końcowym biegu rzeki Poddle, tuż przy jej ujściu do większego koryta rzeki Liffey na północy. Dzięki temu zamek od południa i wschodu otoczony był barierą wodną, choć na skutek prac deregulacyjnych akwen zanikł już w ciągu XIII wieku, zastąpiony wąskim korytem Poddle i połączonymi z nim kanałami młyńskimi. Na północy i i zachodzie zamek od miasta oddzielony był rowem nawodnionej fosy o średniej szerokości 20-22 metrów i głębokości 8-9 metrów. Miasto pozostawało otwarte na zamek, bez własnych murów na tym odcinku.
Zamek wzniesiono na planie zbliżonym do wydłużonego na osi wschód – zachód prostokąta o wymiarach około 120 x 70 metrów, z niewielkimi nieregularnościami wynikającymi zapewne z konieczności dostosowania się do kształtu terenu (poprowadzona pod skosem kurtyna południowo – wschodnia). Każdy narożnik wzmocniono cylindryczną wieżą, natomiast w połowie długości dłuższych kurtyn północnej i południowej umieszczono odpowiednio bramę i półkolistą półbasztę. Był to plan zaadoptowany z Francji, gdzie na początku XIII wieku zaczęto porzucać wolnostojące donżony na rzecz obwodu obronnego ze zintegrowanymi wieżami, następnie wdrażany w anglo-normańskich zamkach z terenu Walii, takich jak Skenfrith, Montgomery, czy Usk. Brama zamku dublińskiego także była rozwiązaniem znanym z regionu Walii, typowym zwłaszcza dla zamków Edwarda I, charakteryzującym się środkowym przejazdem pomiędzy dwoma bliźnimi wieżami o zaoblonych czołach i prostych ścianach tylnych.
Mur obronny zamku zwieńczony był w koronie niezadaszonym chodnikiem straży, ukrytym za blankowanym przedpiersiem. Podstawę muru wzmacniał typowy dla anglo-normańskiego budownictwa cokół z pochyłymi elewacjami, zbliżony do długiej i niskiej przypory (ang. batter). Kurtyny były proste, za wyjątkiem odcinka południowo – zachodniego, z niewielkim uskokiem mniej więcej w połowie długości między wieżą narożną a półbasztą południową. Obie kurtyny muru miejskiego, które nad fosą łączyły się z zamkiem, początkowo przeprute były przepustami pozwalającymi na dopływ wody z rzeki Poddle. Pod koniec XIV wieku przepusty te zamurowano, ale naturalne źródła przez całe średniowiecze utrzymywały pewien poziom wody w fosie.
Narożne wieże były konstrukcjami masywnymi, mocno wysuniętymi przed sąsiednie kurtyny, za wyjątkiem wieży południowo – zachodniej. Największe gabaryty uzyskała wieża południowo – wschodnia (ang. Wardrobe Tower), usytuowana w najbardziej newralgicznym pod względem obronności miejscu. Jej 15,2 metrową średnicę wyznaczył mur o grubości aż 3,7 metra. Przysadzistą bryłę opinał cokół o pochyłych elewacjach, a koronę ścian wieńczył krenelaż z dookolnym chodnikiem straży. W podobne elementy była wyposażona pięciokondygnacyjna wieża północno – wschodnia (ang. Powder Tower) o wewnętrznej średnicy 6,1 metra. Od północy była ona połączona z kurtyną miejskiego muru obronnego, który dzięki znacznemu wysunięciu w przedpole mogła flankować (podobnie jak północną i wschodnią kurtynę zamku). Zabezpieczała także furtę po stronie zachodniej, dającą dostęp do fosy, gdzie być może łodziami dostarczano zaopatrzenie.
Wieża południowo – zachodnia (ang. Bermingham Tower) mogła być pierwszą wieżą wzmiankowaną w 1204 roku, wzniesioną jeszcze przed utworzeniem pełnego obwodu obronnego. Jako jedyna nie została umieszczona dokładnie w narożniku, ale była lekko przesunięta ku wschodowi. Ponadto wyróżniała się zespoleniem z czworoboczną wieżą usytuowaną na styku zachodniej kurtyny zamku i południowej kurtyny muru miejskiego, która musiała zostać dobudowana, aby uzyskać pożądany występ na zachód i zapewnić obronę flankującą wzdłuż zachodniej kurtyny. Na wcześniejszą budowę wskazywałby także fakt, że od strony północnej wieża południowo – zachodnia sąsiadowała z fragmentem muru starszego niż pozostała część obwodu obronnego, wtórnie włączonego w mur o takiej samej charakterystyce jak kurtyny z pozostałych stron. Wieża Berminghama miała zewnętrzną średnicę około 15 metrów i mury grubości 3,2 metra. Wnętrze wieży podzielone było na cztery kondygnacje, z których najniższą co najmniej od XVI wieku zajmowała kuchnia, a jedną z wyższych archiwum. Komunikację pionową zapewniała spiralna klatka schodowa w grubości muru, nie mająca połączenia z przyziemiem. Sąsiednia wieża czworoboczna miała już tylko trzy kondygnacje, zapewne była więc nieco niższa.
Główny budynek mieszkalno – reprezentacyjny zamku znajdował się w zachodniej części dziedzińca, przystawiony jednym z krótszych boków do kurtyny muru obronnego. Wzniesiony na planie prostokąta o wymiarach 36,5 x 24,4 metry, prawdopodobnie mieścił dwie kondygnacje: gospodarcze przyziemie i reprezentacyjną aulę na piętrze. Ta druga miała być oświetlana przez okrągłe okno o średnicy 9 metrów, przeprute w ścianie szczytowej nad podwyższeniem na którym znajdował się królewski stół. Jako że budynek w całości znajdował się wewnątrz obwodu obronnego, jego oświetlenie zapewniać mogły też duże ostrołuczne okna. Kolejne zabudowania mieszkalne i gospodarcze musiały być przystawione do wewnętrznych elewacji muru obronnego. Początkowo mogły być w dużej części konstrukcji drewnianej lub szachulcowej.
Stan obecny
Obecne zabudowania na miejscu średniowiecznego zamku są w większości efektem prac z XVII i XVIII wieku, kolejnych modernizacji z XIX stulecia i odbudowy po pożarze z lat 60-tych XX wieku, które doprowadziły nie tylko do wyburzenia większości pierwotnej zabudowy, ale i częściowo zatarcia oryginalnego układu przestrzennego. Najbardziej kompletną konstrukcją średniowieczną pozostaje cylindryczna wieża południowo – wschodnia (ang. Record Tower, Warderobe Tower), odnowiona i przebudowana na początku XIX wieku, kiedy to wzniesiono najwyższe piętro i obecny krenelaż. Niestety w wieży nie zachowała się żadna z oryginalnych kondygnacji, nawet spiralne schody wstawiono w początku XIX wieku na miejscu starszych. Z oryginalnych detali architektonicznych przetrwały jedynie niektóre otwory strzeleckie i doświetlajace. Formę neogotycką ma wieża południowo – zachodnia (ang. Bermingham Tower), zburzona w 1775 roku i odbudowana z cieńszymi ścianami na oryginalnej podstawie. W pomieszczeniach piwnicznych obejrzeć można dolne partie wieży północno – wschodniej (ang. Powder Tower), sięgające około 6 metrów wysokości. W obrębie nowożytnych skrzydeł wschodniego i południowo – zachodniego znajdują się pozostałości pierwotnych kurtyn murów obronnych, ukryte pod późniejszymi elewacjami i obniżone niekiedy do poziomu fundamentów.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Casey C., Dublin. The buildings of Ireland, New Haven-London 2005.
Condit E., Manning C., The Powder Tower. Dublin Castle, „Archaeology Ireland”, No. 14/2001.
Lynch A., Manning C., Dublin Castle – The Archaeological Project, „Archaeology Ireland”, Vol. 4, No. 2/1990.
Manning C.,’But you are the first to build a tower’ – the Bermingham Tower, Dublin Castle, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 74/2017-2018.
McNeill T., Castles in Ireland. Feudal power in a Gaelic World, London-New York 2005.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.