Historia
Dublińskie opactwo pod wezwaniem św. Marii założone zostało w 1139 roku, początkowo jako filia kongregacji reformowanych benedyktynów z francuskiego Savigny, którzy po około ośmiu latach, wchłonięci zostali przez cystersów z Cîteaux. Prawdopodobnie funkcjonowanie klasztoru w pobliżu dużego miasta, bardzo nietypowe dla zakonu cystersów, wynikało właśnie z pierwotnej afiliacji dublińskiego konwentu. Od 1156 roku był on już filią klasztoru Buildwas z angielskiego Shropshire, z którym do końca średniowiecza utrzymywał bliskie stosunki. Fundatorami klasztoru mogli być członkowie rodu MacGillamocholmog z Leinster, kontrolujący ziemie wokół Dublina przed przybyciem Anglo-Normanów pod koniec XII wieku.
Klasztor obdarowany został rozległymi dobrami ziemskimi po północnej stronie Liffey i na terenie hrabstwa Meath, a także cennym prawem połowów na rzece. Dzięki temu stał się jednym z najbogatszych domów zakonnych w Irlandii, który był w stanie ufundować okazałe zabudowania z kościołem na czele. Prawdopodobnie większość murowanych budynków ukończono do początku XIII wieku. W 1238 roku w opactwie pochowany został arcybiskup Tuam, Felix O’Ruadan, z którego fundacji dach kościoła miał zostać pokryty ołowiem. W 1304 roku klasztor spłonął, ale najpewniej został odbudowany jeszcze przed problemami ekonomicznymi wywołanymi przez epidemię czarnej śmierci. W XV wieku część z zabudowy klasztoru musiała być poddawana późnogotyckiej przebudowie (np. krużganek). Opactwo cieszyło się wówczas tak dużym uznaniem, że składowano w nim dokumenty urzędowe i urządzano zgromadzenia Tajnej Rady (ang. Privy Council).
Kres klasztoru nastąpił w 1539 roku, na skutek kasaty spowodowanej reformacyjnymi działaniami króla Henryka VIII. W momencie rozwiązania opactwo miało roczny dochód szacowany na kwotę 537 funtów, największy na terenie całej Irlandii i jeden z największych nawet w porównaniu z klasztorami angielskimi, (mniejszy jedynie od Fountains i Furness). Zabudowania opactwa przejęte zostały przez lorda Leonarda Greya, reprezentującego w Irlandii angielskiego monarchę (ang. Lord Deputy of Ireland). Urządził on na terenie klasztoru własną rezydencję, choć już w 1541 roku został skazany na egzekucję pod zarzutem zdrady. W późniejszym okresie dawny klasztor należał do rodziny Moore. Znaczne fragmenty zabudowań stały do drugiej połowy XVII wieku, kiedy to sir Humphrey Jervis i sir Richard Reynell zaczęli wykorzystywać teren opactwa jako kamieniołom i źródło darmowego materiału budowlanego.
Architektura
Opactwo założone zostało na północnym brzegu rzeki Liffey, w miejscu ujścia do niej strumienia Bradogue. Usytuowane było więc naprzeciwko otoczonego murami obronnymi miasta Dublina, po wschodniej stronie przedmieścia, które rozwinęło się na północnym krańcu przeprawy przez rzekę. Klasztor składał się z kościoła, połączonych z nim od południa zabudowań klauzury i zapewne licznych pomieszczeń gospodarczych, skupionych w zachodniej części założenia. Całość otoczona była murem, w obrębie którego znajdowały się sady, ogrody, cmentarz i być może zabudowania pomocnicze, takie jak infirmeria, dom dla gości, czy rezydencja opata.
Kościół klasztorny założono na planie typowym dla wczesnych świątyń cysterskich. Była to tójnawowa bazylika o sześciu przęsłach długości, z transeptem o dwóch czworobocznych kaplicach po wschodniej stronie każdego ramienia i z krótkim prezbiterium po wschodniej stronie przecięcia naw. Dwie z kaplic transeptu flankowały prezbiterium, które wysunięte było tylko krótkim czworobocznym zamknięciem. Jeśli nad przecięciem naw znajdowała się czworoboczna wieża, to była ona niska i skromna, zgodna z przestrzeganą jeszcze w XII wieku klasztorną regułą. Korpus nawowy charakteryzował się bardzo szeroką nawą główną w stosunku do wąskich naw bocznych. Cały budynek miał około 117 metrów długości.
Zabudowania klauzury tradycyjnie znajdowały się po południowej stronie korpusu nawowego i transeptu kościoła, gdzie wraz z krużgankami otaczały czworoboczny wirydarz. Krużganek zapewniał komunikację pomiędzy wszystkimi najważniejszymi pomieszczeniami przyziemia i kościołem, zapewne służył też do odpoczynku, nauki i odprawiania niektórych rytuałów lub przeprowadzania procesji. Od XV wieku otwierał się na dziedziniec wirydarza ostrołucznymi arkadami z maswerkowym wypełnieniem w archiwoltach. Arkady spoczywały na profilowanych kapitelach i wielobocznych filarkach, które z kolei znajdowały się na wysokich profilowanych cokołach. Całość przypominała arkady krużganka katedry św. Trójcy i krużganek opactwa Holy Cross w hrabstwie Tipperary, ale zbudowana została z mniejszych bloków piaskowca.
Zabudowania klauzury składały się z trzech skrzydeł: zachodniego, południowego i wschodniego. Prawdopodobnie najstarszym i najważniejszym było skrzydło wschodnie, mieszczące w przyziemiu najważniejsze dla konwentu pomieszczenie – kapitularz, czyli salę w której codziennie zbierano się na obrady pod przewodnictwem opata. Od północy sąsiadować mógł on z wąską zakrystią, na południu natomiast z podsklepionym korytarzem o szerokości 1,9 metra, wiodącym poza obręb klauzury. Dalej mieściło się jeszcze co najmniej jedno pomieszczenie, być może o funkcji fraternii, czyli miejsca pracy zakonników. Skrzydło wschodnie było lekko wysunięte poza czworobok klauzury w stronę rzeki, mogło więc być zakończone latrynami. Piętro skrzydła wschodniego, jak w większości klasztorów cysterskich, zapewne mieściło dormitorium. Skrzydła południowe w klasztorach cysterskich zwyczajowo przeznaczane były na refektarze i kuchnie, przy czym w Dublinie sala refektarza mogła być usytuowana równolegle do osi kościoła i skrzydła, a nie prostopadle, jak to najczęściej praktykowano. Skrzydło zachodnie musiało być przeznaczone na spiżarnie i pomieszczenia konwersów.
Kapitularz założony został na planie prostokąta o wymiarach 7,1 x 14,3 metra, z murami o znacznej grubości wynoszącej 1,3 metra. Jego wnętrze podzielono na cztery przęsła przykryte półkolistym w przekroju sklepieniem krzyżowo – żebrowym, jednym z pierwszych jakie zastosowano na terenie Irlandii. Poszczególne przęsła rozdzielono żebrami jarzmowymi. Żebra sklepienne oprofilowano dwoma wałkami półkolistymi i dwoma ostrołucznymi, a następnie osadzono na przyściennych wspornikach, zakończonych przedłużeniami o formie zbliżonej do miniaturowych służek. W miejscach przecięć żeber nie zastosowano zworników. Oświetlenie sali kapitulnej zapewniała triada lancetowatych okien przebita w ścianie wschodniej oraz jedno nieco większe profilowane okno południowe i jedno północne, umieszczone w krótkich odcinkach ścian wysuniętych przed lico muru pozostałej części klauzury (okno północne nie mogło wpuszczać dużo światła, gdyż zaraz obok znajdowały się mury transeptu i kaplic kościoła). Posadzka kapitularza wyłożona była płytkami zdobionymi motywami geometrycznymi i liściastymi.
Stan obecny
Do czasów współczesnych z rozległej niegdyś zabudowy opactwa zachował się jedynie kapitularz i sąsiadujacy z nim korytarz. Oba pomieszczenia niespodziewanie odkryte zostały w latach 80-tych XIX wieku, przy czym ich zachowanie w niemal nienaruszonym stanie może być uznane za wyjątkowo szczęśliwy traf, biorąc pod uwagę wykorzystywanie klasztoru za kamieniołom i gruntowną rozbiórkę pozostałych części opactwa. Obecnie posadzka kapitularza znajduje się około 2 metry poniżej poziomu ulicy, dlatego wejście możliwe jest po schodach. Budynek ma także od strony zewnętrznej całkowicie nowożytną formę. W jego wnętrzu przetrwało sklepienie wraz z podtrzymującymi wspornikami oraz cztery okna. W kapitularzu zobaczyć można także pojedynczą, odnalezioną w trakcie wykopalisk arkadę krużganka.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Casey C., Dublin. The buildings of Ireland, New Haven-London 2005.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.
Stalley R.A., The Cistercian monasteries of Ireland, London-New Haven 1987.