Historia
Zróżnicowany teren o naturalnych cechach obronnych w miejscu połączenia rzek Liffey i Poddle zasiedlany był od około VII wieku, między innymi przez społeczność monastyczną rozłożoną nad brzegiem Czarnego Stawu (gael. Dubhlinn), przy ujściu rzeki Poddle. Na przełomie VIII i IX wieku klasztor i osada zostały splądrowane przez wikingów, którzy w 841 roku rozbili ufortyfikowany obóz w miejscu nadającym się do cumowania łodzi, prawdopodobnie w pobliżu dawnego klasztoru. Do X wieku hiberno-skandynawska osada przeniesiona została w bardziej obronne miejsce bliżej rzeki Liffey, rozrosła się i została otoczona ziemnymi wałami. W okresie tym Skandynawowie zaadoptowali starą gaelicką nazwę, mianując swą nową siedzibę Dyflinnem.
W 902 roku według przekazów pisanych królowie Bregi i Leinsteru wypędzili z Dyflinnu Skandynawów, choć zapewne dotyczyło to tylko najmożniejszych i najbardziej wojowniczych rodzin, a nie całości populacji. Osada nie straciła na znaczeniu, tym bardziej, że już w 917 roku część wygnanych zwycięsko powróciła pod wodzą Sitrica Cáecha. Nie zmniejszyło roli Dyflinnu także spalenie w 936 roku, dokonane przez Donnchada Donna, króla południowych Uí Néill. Osada musiała zostać szybko odbudowana i refortyfikowana, gdyż już dwa lata później Donnchad nie zdołał jej zdobyć. Z kolei w 944 roku Dyflinn zniszczony został przez wojska Leinsteru i Bregi. W 945 roku długie rządy nad osadą objął Olaf Cuarán. Po jego śmierci w 980 roku Dyflinn mierzyć się musiał z presją Máela Sechnailla II, króla południowych Uí Néill, zwycięskiego w 981 i ponownie w 989 roku. W tym drugim przypadku przy brodzie Átha Cliath dojść miało do rzezi dyflińczyków, a obrona umocnionego gródka (gael. dùn) w obrębie osady trwać miała dwadzieścia nocy, aż do wyczerpania zapasów słodkiej wody i uznania przez obrońców gaelickiego zwierzchnictwa.
Około drugiej połowy X wieku najstarsze obwałowania Dyflinna zastąpione zostały nowszym wałem, przypuszczalnie wzniesionym w ramach odbudowy po jednych z licznych zniszczeń osady. Następnie na przełomie X i XI wieku fortyfikacje osady wzmocnione zostały masywniejszymi obwałowaniami. Zapewne stało się to po zniszczeniu Dyflinnu w 999 roku, które było konsekwencją powstania przeciwko królowi Munsteru, Brianowi Śmiałemu (gael. Brian Bóruma). Po raz kolejny dyflińczycy zbuntowali się w 1013 roku. Tym razem oblężenie okazało się nieskuteczne, a stoczona rok później w pobliżu osady bitwa pod Clontarf zakończyła się śmiercią Briana, choć pokonani Skandynawowie nigdy już nie odzyskali w Irlandii dawnych wpływów. Kolejne lata były niespokojne, ale gospodarczy rozwój Dublina nie spowolnił, dzięki czemu koło 1100-1125 roku jego drewniano – ziemne obwałowania zastąpiono kamiennym murem, niemal potrajającym wielkość miasta. Początek jego budowy przypadł na rządy Muirchertacha Ua Briaina, króla Munsteru i samozwańczego króla całej Irlandii. W 1102 roku utracił on Dublin na rzecz króla Norwegii, Magnusa III Bosego, lecz ten panował nad Dublinem tylko przez rok. Obawa przed kolejną utratą miasta mogła wpłynąć na bezprecedensową decyzję Muirchertacha o modernizacji obwarowań na murowane.
W 1166 roku Diarmait Mac Murchada, obalony król Leinsteru, udał się na wygnanie do Anglii, aby szukać pomocy u króla Henryka II, w walce o odzyskanie zwierzchniej władzy. Wydarzenie to sprowokowało inwazję anglo-normańskich wojsk na Irlandię, gdy Diarmait powrócił z siłami dowodzonymi przez drugiego earla Pembroke, Richarda de Clare zwanego Strongbow. Dublin został zaatakowany we wrześniu 1170 roku. Król Ruaidrí Ua Conchobair starał się chronić za murami, mając do dyspozycji znaczne siły, przewyższające nawet liczebnie armię najeźdźców, jednak frontalny szturm doprowadził do niespodziewanego zajęcia miasta i rzezi mieszkańców. Diarmait zmarł już w 1171 roku. Wtedy też obwarowania Dublina wystawione zostały po raz kolejny na próbę przez byłego hiberno-nordyckiego władcę Dublina, Ascalla Mac Torcailla. Tym razem jednak atak od strony morza zakończył się klęską i śmiercią Ascalla. Wkrótce potem nastąpiło kolejne, trwające aż dwa miesiące oblężenie Dublina, prowadzone przez Ruaidríego Ua Conchobaira. Pod jego koniec sytuacja wewnątrz obwarowań była rozpaczliwa, ponieważ wszelkie dostawy, w tym zaopatrzenie w wodę, zostały odcięte. W akcie rozpaczy anglo-normańscy obrońcy przypuścili niespodziewany atak, zaskakując oblegających i całkowicie ich rozbijając.
Umocnienie panowania anglo-normańskich zdobywców sprawiło, że pod koniec XII wieku fortyfikacje Dublina zostały wzmocnione. Środki na rozbudowę pochodziły z dotacji królewskich (przekazywanych z należnego angielskim władcom podatku z Dublina), ale większość prac mieli finansować bezpośrednio sami mieszczanie. Zidentyfikowano wówczas słabe punkty wzdłuż pierścienia obwarowań i podjęto próby ich wzmocnienia. I tak według przekazów pisemnych w 1190 roku Roger le Limminister otrzymał jedną uncję złota na pomoc w naprawie murów miejskich, podczas gdy przy południowym odcinku fortyfikacji zbudowany miał zostać zupełnie nowy odcinek muru, dwanaście metrów na południe od starego. Prace prowadzono również nad basztami i bramami, ponieważ do 1177 roku pierwotna zachodnia brama została przebudowana i przemianowana na Nową (ang. Newgate). Ambitnym programem było przekierowanie rzeki Poddle, tak by nawodniła część nowej fosy, a także budowa murowanego zamku na miejscu wcześniejszego drewniano – ziemnego gródka, zainicjowana przez króla Jana w 1204 roku.
Kolejny etap rozbudowy obwarowań Dublina nastąpił w pierwszej połowie XIII wieku, gdy burmistrz i gmina miejska opracowali ambitny projekt powiększenia pierścienia murów miejskich w stronę brzegu rzeki Liffey, tak by objęły osuszone w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nabrzeże i zbudowany około 1215 roku, narażony na ataki most. Prace budowlane zapewne były już planowane w 1221 roku, kiedy to mieszczanom nadano przywilej celny nakazujący ogrodzenie miasta i przyległych terenów. Około 1233 roku nadany został kolejny z serii hojnych przywilejów fortyfikacyjnych (ang. murage grant), wykopano również nową fosę, ponieważ w 1225 roku wypłacono odszkodowanie mnichom z klasztoru św. Tomasza, w związku z ziemią usypaną wokół Dublina podczas przekopywania rowu. Prace nad nowym odcinkiem muru z pewnością trwały około 1242 roku, gdyż pojawia się wówczas wzmianka o starym murze miejskim, sugerująca, że budowano nowy mur. Północy odcinek fortyfikacji ukończono około 1260 roku, kiedy to w przekazach pisemnych wspomniany został nowy mur w kierunku rzeki Liffey. Prace trwały jeszcze dłużej, bowiem między 1250 a 1302 rokiem wystawiono jeszcze siedem przywilejów ekonomicznych, z których dochody miały być przeznaczane na prace fortyfikacyjne.
W latach 70-tych XIII wieku w pobliskich górach Wicklow wybuchła wojna, wywołana przez zbuntowane klany O’Byrne i O’Toole. Dublin stał się celem uporczywych ataków, na skutek których na początku XIV wieku znaczna część podmiejskich terenów została wyludniona i popadła w ruinę. Niedługo później, w 1315 roku, panikę wywołała inwazja Szkotów pod wodzą Roberta Bruce’a. W lutym 1317 roku, gdy wojska szkockie szykowały się do ataku na Dublin, burmistrz podjął działania w celu naprawy i wzmocnienia murów. Nakazał również spalić zabudowę na przedmieściach, by uniemożliwić wrogom zakwaterowania i ochronę. Choć drastyczne, działanie to zniechęciło napastników do oblężenia. Późniejszy okres średniowiecza okazał się dla miasta spokojniejszy, przez co jego fortyfikacje popadły w zaniedbanie. Baszty już od XIII wieku zaczęto oddawać w dzierżawę, co często blokowało dostęp do obwodu murów, w kurtynach nielegalnie przebijano furty ułatwiające mieszczanom komunikację, a fosę zasypywano stosami śmieci. O złym stanie murów i potrzebie ich naprawy wspominano między innymi w 1427, 1455 i 1510 roku.
W 1534 roku, w czasie powstania Jedwabnego Thomasa, czyli Thomasa FitzGeralda, dziesiątego earla Kildare, zaatakowany został dubliński zamek, ale fortyfikacje miasta nie zostały naruszone. Kolejna próba zdobycia Dublina w 1580 roku, w trakcie drugiego buntu Desmonda, również zakończyła się niepowodzeniem. Poważniejsze zagrożenie pojawiło się podczas wojny dziewięcioletniej z lat 1593-1603, kiedy to fortyfikacje Dublina ponownie znalazły się w centrum uwagi, a wydane rozkazy nakazywały zablokowanie wszystkich furt i załatanie wyłomów w murze. Pomimo tych napraw, w 1598 roku mury były opisywane jako niepewne, a południowy odcinek w 1603 roku określono jako zrujnowany. Również fortyfikacje nabrzeża zostały opisane w 1607 roku jako zniszczone. Obrona Dublina zapewne uległa pogorszeniu, choć według mapy autorstwa Johna Speeda z 1610 roku, obwód murów miejskich nadal otaczał całe miasto.
W 1641 roku bunt ulsterskich katolików pod wodzą Phelima O’Neilla wpędził kraj w konflikty polityczne i spowodował napływ protestanckich uchodźców do Dublina. Kolejne pięć lat okazało się dla mieszczan bardzo trudne, naznaczone licznymi oblężeniami i najazdami, których kulminacją było przybycie angielskich wojsk Olivera Cromwella w 1649 roku. Choć samo miasto uniknęło wówczas zniszczeń i okrucieństw, to dublinianie ucierpieli z powodu klęsk żywiołowych, w tym poważnego wyludnienia po wybuchu zarazy w 1650 roku. Polepszenie sytuacji miasta przyniosła restauracja monarchii w 1660 roku. Wraz ze znacznych powiększeniem liczby ludności spowodowanej napływem protestantów, doprowadziło to do znacznych zmian w organizmie miejskim. Zasypano ujście rzeki Poddle, wprowadzono publiczne tereny otwarte i wzniesiono nowe budynki mieszkalne, dla których stare obwarowania stały się przeszkodą. Ich wyburzenia rozpoczęto już pod koniec XVII wieku i prowadzono w XVIII i XIX stuleciu, od 1757 roku przy współudziale Komisji Szerokiej Ulicy (ang. Wide Street Commissioners).
Architektura
Dublin założony został na fragmencie terenu u ujścia rzeki Poddle do większego koryta Liffey. Miasto rozłożone zostało na grzbiecie o osi wschód – zachód, ciągnącym się wzdłuż brzegu Liffey, która w niedalekiej odległości znajdowała na wschodzie ujście do Zatoki Dublińskiej. Osadnictwo z pierwszej połowy X wieku obejmowało mniej więcej środkowy obszar późniejszego miasta, po zachodniej stronie zakola rzeki Poddle, tworzącej na tym odcinku niewielki akwen (gael. Dubhlinn), usytuowany tuż przed połączeniem z Liffey. Ta najstarsza osada podzielona była na serię długich i wąskich działek z domami zwróconymi ku ulicom, które otaczał ziemny wał, zbudowany z gliny, mułu estuarialnego i odpadów organicznych. Wał ze schyłku X wieku, który zastąpił dwie podobne, ale nieco skromniejsze konstrukcje, miał znaczną wielkość prawie 4 metrów wysokości i 5 metrów szerokości u podstawy. Co najmniej na niektórych odcinkach wzmocniony było od strony lica kamieniami, a wszędzie zwieńczony drewnianym ogrodzeniem palisadowym. Fosa na większości obwodu była zbędna, gdyż osadę aż z trzech stron zabezpieczały wody dwóch rzeki.
W X wieku skandynawscy przybysze powiększyli ufortyfikowany obszar, po stronie zachodniej dochodzący do obwarowanego brodu (gael. Átha Cliath). Na początku XI wieku osada obejmowała około 12 ha, przy czym w obrębie jej obwarowań po stronie południowo – wschodniej istniał wydzielony obszar obronny, rodzaj gródka (gael. dùn) usytuowanego na części terenu późniejszego zamku anglo-normańskiego, powstałego najprawdopodobniej na miejscu wcześniejszych fortyfikacji drewnianych. Do tego czasu poza obwodem obwarowań rozwinęły się przedmieścia, skupione na drugim brzegu rzeki Liffey przy kościele św. Michana, po stronie wschodniej na drugim brzegu rzeki Poddle oraz na południu przy kościołach św. Brygidy, św. Patryka i św. Kevina.
Najstarszy kamienny mur z pierwszej ćwierci XII wieku był konstrukcją wzniesioną z masywnych bloków łamanego wapienia o długości 0,6-0,8 metra, stanowiących lico utworzonego z gruzu rdzenia. Mury wznosiły się na wysokość od 5 do 7 metrów i miały imponującą grubość od 1,5 do 3 metrów na poziomie gruntu. Wjazd w obręb miasta możliwy był co najmniej trzema udokumentowanymi w przekazach pisemnych bramami: wschodnią zwaną św. Marii, południową św. Mikołaja i zachodnią, wszystkimi przypuszczalnie o formach wieżowych z przejazdami w przyziemiu. W linii XII-wiecznego muru musiała także funkcjonować brama lub furta północna, zapewniająca dostęp nad brzeg rzeki Liffey. Pierwotny pierścień muru pozbawiony był baszt.
Obwód miejskich murów obronnych z końca XII wieku w planie zakreślał kształt zbliżony do wydłużonego na osi wschód – zachód, niesymetrycznego czworoboku. Odcinek południowy i wschodni opierał się o brzeg rzeki Poddle, natomiast północny ograniczony był szerokim korytem Liffey. Cechą charakterystyczną obwodu była bardzo duża ilość mniejszych i większych nieregularności, zaobleń, wykrzywień i uskoków kurtyn, spowodowanych zapewne potrzebą dostosowania do naturalnych warunków terenu i starszych odcinków obwarowań. W południowo – wschodni narożnik murów w początkach XIII wieku wbudowany został zamek, którego elewacja południowa i wschodnia stanowiła część obwodu obronnego miasta. Z pozostałych stron miasto było otwarte na mur zamku, bez własnych obwarowań, za wyjątkiem rozdzielającej fosy. W połowie XIII wieku rozwój portu anglo-normańskiego Dublina wraz z ekspansją po stronie północnej, gdzie odzyskano tereny wzdłuż rzeki Liffey, doprowadził do decyzji o powiększeniu obwodu fortyfikacji na całym odcinku północnym, do całkowitej wielkości około 20 ha. Pod ochroną nowego odcinka muru znaleźć się miał most, usytuowany nad Liffey przy północno – zachodnim narożniku miasta, a także pobliski niewielki dok z drewnianą śluzą (ang. Usher’s Quay), dla którego obwód muru przerwano na długości kilku metrów. Rozbudowa sprawiła że cały starszy północny odcinek muru znalazł się wewnątrz miasta, dzieląc go na dwie nierówne części. Z czasem utracił on na znaczeniu i popadł w zaniedbanie oraz został jeszcze w średniowieczu częściowo rozebrany.
Główny obwód muru obronnego od połowy XIII wieku miał około 1585 metrów długości (1750 metrów wraz z zamkiem). Grubość muru na poszczególnych odcinkach była bardzo różna, co odzwierciedlało długi, wieloetapowy proces budowlany, liczne rozbudowy i naprawy. Na większości odcinków kurtyny miały w przyziemiu od 1,2 do 1,5 metra grubości, ale zdarzały się fragmenty o aż 2 metrach szerokości (np. odcinek południowy, północno – wschodni). Zmienna była także wysokość muru, od co najmniej 4,8 metra do 8 metrów na odcinku południowym, bez wliczenia przedpiersia, które musiało podwyższać kurtyny o dodatkowe 1,5-2 metry. Przed murem przebiegała fosa, która od końca XII wieku miała od 15 do 22 metrów szerokości i od 6 do 9 metrów głębokości. Otaczała całe miasto, za wyjątkiem odcinka sąsiadujacego na północy z rzeką Liffey. Jej południowo – wschodni i wschodni fragment był nawodniony, gdyż wpływała do niego Poddle. Zachodni odcinek pozostawał suchym rowem, choć po otwarciu śluz mógł w razie zagrożenia zostać zalany.
Pod koniec XII wieku obwarowania miejskie zostały wzmocnione za sprawą budowy baszt. Różniły się one formą i rozmiarami: część była wysunięta obustronnie przed sąsiednie kurtyny, inne wystawały w całości przed lico muru, niektóre miały rzut podkowiasty lub półkolisty, inne prostokątny lub kwadratowy, co wskazywałoby na długi proces budowlany i brak jednolitego planu. Pomimo tego rozmieszczenie baszt w obwodzie murów było w miarę równomierne, średnio z odstępami co 66 metrów, największymi na bezpiecznym odcinku północnym. Około połowa z baszt miała niewielkie rozmiary, ze ścianami grubości około 1 metra. Wysokość baszt była zróżnicowana, maksymalnie dochodząca do niecałych 14 metrów, lecz w większości oscylująca w okolicach 8-10 metrów. Wielkością i znaczeniem wyróżniać mogła się północno – wschodnia baszta Izoldy, wzniesiona w narożniku miasta na planie koła, z murami o grubości w przyziemiu aż na 4 metry. Niespodziewanie duże baszty znajdowały się na odcinku północnym, być może ze względu na jednoczesne pełnienie funkcji mieszkalnych lub związanych z obsługą portu. Wnętrza baszt mieściły od 2 do 4 kondygnacji, niektórych podsklepionych, ale w większości z drewnianymi stropami. Łącznie dublińskich baszt do schyłku średniowiecza wzniesiono 13 lub 14.
Wjazd na teren miasta od połowy XIII wieku możliwy był sześcioma głównymi bramami. W zachodniej części obwodu mieściła się brama Gormonda (ang. Gormond’s Gate) i brama Nowa (ang. Newgate), od południa blisko narożnika miasta znajdowała się brama św. Mikołaja (ang. St. Nicholas’ Gate), po jej wschodniej stronie na południe wiodła brama Sadzawkowa (ang. Poole Gate), natomiast od strony wschodniej droga wiodła do zlokalizowanej w pobliżu zamku bramy Groblowej (ang. Dam Gate). W zachodniej części północnego, nadbrzeżnego odcinka obwarowań usytuowano bramę Mostową (ang. Bridge Gate). Prawdopodobnie kilka mniej ważnych bram i furt przeprutych było na wschód od bramy Mostowej, w celu ułatwienia komunikacji z nabrzeżem portowym. W odcinku muru jaki został w XIII wieku wchłonięty w obręb obwarowań znajdowały się co najmniej cztery bramy, z których dwie, Królewska i MacGilla, usytuowane były nietypowo blisko siebie. W XIV i XV wieku wieże bramne wzniesiono w słabych i wrażliwych punktach na przedmieściach zachodnim i wschodnim, zabezpieczających podejście do miasta, a także na północnym przedmościu.
Bramy miał różnorodne formy i rozmiary. Brama św. Mikołaja składała się z dwóch podkowiastych w planie baszt o wysokości około 14 metrów, flankujących położony między nimi przejazd. Podobnie z centralnego przejazdu pomiędzy dwoma flankującymi budowlami składała się brama Nowa, również zaoblona od frontu i z prostymi ścianami tylnymi, choć jej zespół bramny był znacznie bardziej wydłużony. Obie miały mury grubości około 1,5-2 metrów, zamykane były bronami i chronione około 2-4 szczelinowymi otworami strzeleckimi na każdym z dwóch lub trzech pięter. Formę czworobocznej wieży z przejazdem w przyziemiu miała brama Mostowa i Sadzawkowa, podczas gdy brama Groblowa składała się ze stosunkowo drobnych, mocno wydłużonych baszt z przejazdem pośrodku.
Stan obecny
Do czasów współczesnych miejskie mury obronne na powierzchni gruntu zachowały się na czterech odcinkach. Najdłuższy fragment o długości około 100 metrów zobaczyć można na skraju parku po północnej stronie kościoła św. Audeona. Krótki odcinek muru znajduje się na zachodnim krańcu Lamb Alley. Ma 14 metrów długości i niecałe 5 metrów wysokości. Został niedawno poddany konserwacji przez radę miejską Dublina. Południowy odcinek o długości 68 metrów jest trudniejszy do zauważenia, znajduje się bowiem na tyłach domów przy Power’s Square. Ostatni odcinek murów znajduje się przy Ship Street Little, w niedalekiej odległości od leżącego na wschodzie zamku. Rozciąga się na 83 metry i ma 4 metry wysokości, chociaż jego wschodni koniec został znacznie przebudowany. Oprócz tego znaczne fragmenty murów z różnych okresów i o różnej zachowanej wysokości znajdują się pod współczesnymi i nowożytnymi budynkami lub w ich piwnicach. Podczas wykopalisk przy Ross Road odkryta została jedna z baszt miejskich. Pogrzebana w gruzach, przetrwała aż do wysokości pierwszego piętra. Uznano ją za tak unikatową, że została zachowana w podziemnej komorze.
pokaż mur obronny przy kościele św. Audeona na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avril T., The walled towns of Ireland, Dublin 1992.
Bradley J., Walled towns in Ireland, Dublin 1995.
Clarke H.B., Irish Historic Towns Atlas, no. 11, Dublin to 1610, Dublin 2002.
Conservation Plan. Dublin City Walls and Defences, red. M.Gowen, Dublin 2004.
Fleming J.S., The town-wall fortifications of Ireland, London 1914.
Salter M., Medieval walled towns, Malvern 2013.
Simpson L., Dublin city. Walls and defences, Dublin 2006.
Simpson L., Dublin through the ages. The city walls, Dublin [b.d.w.].