Historia
Kościół św. Audeona zbudowany został w czwartej ćwierci XII wieku, jako jedna z siedmiu świątyń Dublina, jakie miały się wówczas znajdować wewnątrz obwodu obwarowań. Według tradycji powstać miał na miejscu starszego kościoła celtyckiego pod wezwaniem św. Columcille (Kolumbana), z fundacji anglo – normańskich zdobywców Dublina, którym też zawdzięczał wezwanie, odnoszące się do żyjącego w VII wieku normandzkiego biskupa Audoena z Rouen (fr. Ouen de Rouen).
W 1191 roku John Comyn, pierwszy anglo-normański arcybiskup Dublina, nadał kościół św. Audeona augustyńskiemu klasztorowi Grace Dieu w Swords, ale już na początku XIII wieku, wraz z reorganizacją kapituły katedry św. Patryka przez arcybiskupa Henrego z Londynu, kościół został przekazany skarbnikowi tejże katedry. Ostatecznie w 1467 roku, gdy kapituła została powiększona przez arcybiskupa Johna Tregury’ego, kościół św. Audeona stał się prebendą, czyli uposażeniem kapituły św. Patryka. W okresie pełnego średniowiecza kościół prosperował dzięki wsparciu rady miejskiej, gildii i bogatych mieszczan, pełniąc dla okolicznej ludności funkcje parafialne.
Na przełomie XIII i XIV wieku, prawdopodobnie z powodu powiększenia liczby wiernych i przeprowadzonego niewiele wcześniej powiększenia obwodu obronnego miasta o przybrzeżne tereny nad rzeką Liffey, kościół św. Audeona poddany został rozbudowie o drugą nawę. Następnie w pierwszej połowie XIV wieku został rozbudowany o gotyckie prezbiterium. Kolejne duże prace budowlane prowadzono w 1430 roku, gdy romańska nawa południowa została przekształcona w kaplicę św. Anny, związaną z bractwem o tym samym wezwaniu, jednym z największych na terenie ówczesnego Dublina. Prawdopodobnie także w pierwszej ćwierci XV wieku wzniesiona została wieża, dla której w 1423 roku odlano trzy dzwony. Następnie w 1482 roku z fundacji Rolanda Fitz Eustace, pierwszego barona Portlester, dla duszy jego żony Margaret, wybudowano kaplicę Najświętszej Marii Panny po wschodniej stronie kaplicy św. Anny.
Po reformacji kościół św. Audoena należał do anglikańskiego Kościoła Irlandii, a jego kongregacja odgrywała znaczącą rolę w życiu miasta. W 1597 roku dachy kościoła i mury wieży zostały uszkodzone na skutek ogromnego wybuchu prochu przy nadrzecznym wybrzeżu. Ponowne zniszczenia przyniosła silna burza w 1668 roku, po której trzeba było przeprowadzić gruntowny remont górnych partii wieży. W kolejnym stuleciu budynek podupadł tak mocno, że od 1773 roku jego prezbiterium i kaplica Portlestera pozostawały niezadaszone. W latach 20-tych XIX wieku dach utraciła także kaplica św. Anny, co doprowadziło do zamurowania wczesnogotyckich arkad w celu odcięcia utrzymywanej jeszcze nawy. Zainteresowanie architekturą i stanem kościoła rozpoczęło się w 1866 roku, po publikacji architekta sir Thomasa Drew. W 1932 roku przed wejściem do kościoła wybudowano kruchtę na miejscu przedsionka z początku XIX stulecia.
Architektura
Kościół zbudowany został w zachodniej części średniowiecznego miasta, w obrębie jego murów obronnych, które od końca XI wieku przebiegały w bliskiej odległości po stronie północnej. Pod budowę wybrano wywyższenie terenu, być może wcześniej zajmowane przez starszą świątynię, w bliskim sąsiedztwie otoczone już w XII wieku zabudową mieszkalno – gospodarczą. Od południa przed kościołem przebiegała jedna z głównych ulic miejskich, na południowym – zachodzie przechodząca w plac targowy i zakończona bramą miejską. Po stronie zachodniej od XV wieku w bliskiej odległości kościoła znajdował się budynek bractwa św. Anny.
Kościół z końca XII i początku XIII wieku prawdopodobnie był bardzo prostą budowlą, składającą się z nawy na planie prostokąta i węższego prezbiterium, przypuszczalnie na wschodzie zamkniętego ścianą prostą. Już w początkach XIII wieku prezbiterium powiększono, natomiast nawę niespodziewanie zwężono, tak by dopasować obie części do jednakowej szerokości i prostokątnego rzutu. Być może nietypowa zmiana układu przestrzennego miała związek z pracami drenażowymi pod ścianą północną, albo z budynkiem gospodarczym jaki przystawiony został w XIII wieku do południowej ściany nawy. Wejście do kościoła wiodło przez półkoliście zamknięty portal umieszczony w ścianie północnej lub, co bardziej prawdopodobne, zachodniej. Na całej wysokości został on udekorowany jednolitym profilowaniem złożonym z naprzemiennych wałków i rowków. Ponadto nad wejściem osadzono profilowaną archiwoltę, podtrzymywaną przez dwie płaskorzeźbione konsole. Oświetlenie kościoła przypuszczalnie zapewniały niewielkie, rozglifione do wnętrza otwory okienne, typowe dla małych świątyń okresu romańskiego.
Prawdopodobnie na przełomie XIII i XIV wieku wieku po północnej stronie romańskiej nawy wybudowana została nowa nawa o długości około 24,4 metrów i szerokości od 6,6 do 6,9 metra, charakteryzującą się grubymi jak na budowlę sakralną murami o szerokości około 1,5 metra. Obie części połączono czterema wczesnogotyckimi arkadami, opartymi na smukłych filarach. Każdy z filarów ujęty został kilkoma półwałkami z profilowanymi kapitelami, na których umieszczono ostro zamknięte łuki z gęsto rozłożonym profilowaniem naprzemiennych wypukłości i wklęsk. Oprócz tych ostatnich każdą arkadę ozdobiono też drobnym wzorem ząbkowym, dość archaicznym jak na okres powstania arkad, ale spotykanym jeszcze wówczas na terenie Irlandii. Obie nawy przykryte były drewnianą więźbą dachową, opartą na przyściennych kamiennych konsolach.
Około pierwszej połowy XIV wieku arkady międzynawowe przedłużono o dodatkowe przęsło, w związku z wydłużeniem nawy północnej. Nowa arkada uzyskała dużo prostszą formę, ostrołuczną, jednolicie fazowaną. Przypuszczalnie w tym samym okresie po wschodniej stronie gotyckiej nawy wybudowane zostało prezbiterium, utworzone na planie prostokąta o zbliżonej szerokości do nawy, ale lekko odchylone od osi ku północy (być może z powodu braku miejsca w zatłoczonym mieście). Nowa część miała około 17 metrów długości i 6,4-7 metrów szerokości. W pierwszej połowie XVI wieku w jej ścianę północną wstawiono późnogotycki portal, prowadzący do ufundowanego w 1534 roku na północny – wschód od kościoła budynku mieszkalnego księży.
W drugiej ćwierci XV wieku, stara romańska nawa południowa została przekształcona w kaplicę św. Anny o wymiarach 24,4 x 5,5 metra, do której od zachodu przystawiono czworoboczną w planie wieżę. Ta druga zbudowana została na rzucie prostokąta, nietypowo dłuższego na osi północ – południe niż wschód – zachód. We wnętrzu kaplicy pozostawiono starsze wczesnogotyckie arkady, zaś w nowej ścianie osadzono piscinę i ślepą arkadę, która mogła mieścić malowidło ścienne i sedilia, być może przeznaczone dla mistrza bractwa św. Anny. Po 1482 roku kaplicę św. Anny połączono od wschodu z kaplicą Najświętszej Marii Panny, sięgającą długością wschodniej ściany gotyckiego prezbiterium i tak samo odchyloną od osi. We wnętrzu została ona połączona z prezbiterium trzema profilowanymi ostrołucznymi arkadami opartymi na ośmiobocznych filarach.
Stan obecny
Św. Audeon jest dziś jedynym parafialnym kościołem w Dublinie, który zachował średniowieczny plan i znaczącą część średniowiecznej struktury. Jego obecna bryła jest wynikiem wielu etapów prac budowlanych, zarówno romańskich, gotyckich, jak i nowożytnych. Oprócz fragmentów murów obwodowych najstarszym zachowanym elementem jest portal z końca XII wieku (oryginalna jest tylko archiwolta, ościeża zastąpiono repliką), przeniesiony do zachodniej ściany nawy północnej, a także kamienna chrzcielnica z tego samego okresu. Ponadto w nowożytnej kruchcie znajduje się tak zwany dubliński „kamień szczęścia”, czyli płyta nagrobna z IX wieku. We wnętrzu kościoła obejrzeć można wczesnogotyckie arkady międzynawowe wraz z późniejszą pojedynczą arkadą XIV-wieczną. Wszystkie są zamurowane od pierwszej połowy XIX wieku. Z XIV wieku pochodzą niezadaszone dziś mury obwodowe prezbiterium, natomiast z XV wieku mury niezadaszonej kaplicy Portlestera i wieży, choć ta ostatnia została w górnych partiach gruntownie przebudowana w XVII stuleciu. Okna we wschodniej części kościoła są wynikiem przebudowy z końca XVI stulecia. W wieży zachowały się trzy dzwony z 1423 roku, uchodzące za najstarsze zachowane w Irlandii. Na terenie kościoła funkcjonuje obecnie centrum turystyczne z niewielką ekspozycją muzealną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Casey C., Dublin. The buildings of Ireland, New Haven-London 2005.
Costello P., Dublin Churches, Dublin 1989.
Crawford J., An Archaeological Survey of St. Audoen’s Church, Cornmarket, „Dublin Historical Record”, Vol. 49, No. 2/1996.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.