Historia
Dubliński klasztor pod wezwaniem św. Tomasza Męczennika ufundowany został w 1177 roku przez justycariusza Williama Fitz Audelina, działającego z ramienia angielskiego króla Henryka II, w ramach jego pokuty za zabójstwo arcybiskupa Canterbury. Augustiańscy zakonnicy początkowo tworzyli przeorat, w 1190 roku przekształcony w opactwo kierowane regułą wiktorynów, kongregacji zakonnej skupionej wokół podparyskiego klasztoru św. Wiktora. Dubliński dom zakonny cieszył się względami angielskich królów, głównych dobroczyńców klasztoru św. Tomasza. Ponadto do dobrodziejów klasztoru zaliczał się lord Meath, Hugh de Lacy, czy Basilia de Clare, siostra drugiego earla Pembroke (oboje pochowani na terenie opactwa pod koniec XII wieku). Zakonnicy dublińscy mieli też silne związki z wiktoryńskim klasztorem św. Augustyna w Bristolu, co z pewnością wynikało z silnego napływu tamtejszych mieszczan do Dublina po 1170 roku.
Do końca XII wieku, dzięki możnym patronom, augustianie znaleźli się w posiadaniu rozległych ziem pod Dublinem i w wielu innych częściach Irlandii zajętych przez Anglo-Normanów. Ponadto opactwo czerpało dochody z kościołów parafialnych, w 1185 roku uzyskało od króla Jana przywilej ważenia piwa i miodu, a w 1189 roku obdarowane zostało dziesięcinami z piwa warzonego przez mieszkańców Dublina. W 1197 roku król zwolnił augustianów z wszystkich opłat, czynszów i obciążeń, za wyjątkiem zobowiązań wobec Korony. Wysokie dochody, ulgi i korzyści stały się źródłem znacznej niechęci i konfliktów z władzami miejskimi Dublina, ale pozwoliły przeprowadzić w pierwszej połowie XIII wieku budowę murowanego kościoła klasztornego. Rozpoczęła się ona w 1225 roku, gdy opat Adam zwrócił się z prośbą do króla o położenie kamienia węgielnego. Prace budowlane trwały nadal w 1250 roku, kiedy to transport kamienia z Bristolu przejęty został przez tamtejszego bajlifa i burmistrza celem naprawy zamku, ale musiał zostać zwrócony po interwencji króla. Zapewne w początkach XIV wieku, przed epidemią czarnej śmierci i kryzysem ekonomicznym, kościół klasztorny został poddany gotyckiej przebudowie.
W 1289 roku kilka budynków klasztoru zostało zniszczonych w trakcie pożaru, prawdopodobnie spowodowanego przypadkowym zaprószeniem ognia. Kolejne zniszczenia, najpewniej nie samego opactwa, ale jego majątków, miał spowodować pożar wywołany przez mieszczan Dublina w 1317 roku, gdy burmistrz i rada miejska zarządzili zniszczenie przedmieść w obliczu zagrożenia atakiem szkockiej armii Edwarda Bruce. Z kolei w 1392 roku, prawdopodobnie na skutek konfliktu o wybór nowego opata, klasztor zaatakowany został przez miejski motłoch, który powybijał szyby w oknach i podpalił dormitorium. Konwent miał już wówczas najlepsze lata za sobą, był zubożały z powodu kłopotów gospodarczych i podupadły na skutek wojen. Gdy na przełomie lat 40-tych i 50-tych XIV wieku zawalił się klasztorny dom dla chorych i ubogich, nie podjęto się już jego odbudowy. Poprawa sytuacji opactwa nastąpiła pod koniec średniowiecza, co zaowocowało odnotowanymi w przekazach pisemnych pracami naprawczymi kościoła klasztornego w 1497 roku.
Kasata klasztoru św. Tomasza nastąpiła w 1539 roku, na skutek działań reformacyjnych króla Henryka VIII. Majątek zakonników w Dublinie składać się miał wówczas z czterech młynów, ośmiu sadów i 30 akrów lasów. Ziemie klasztorne w 1545 roku podarowane zostały sir Williamowi Brabazon, późniejszemu justycjariuszowi (ang. Lord Justiciar of Ireland), którego potomkowie zostali earlami Meath. Użytkowali oni część poklasztornych zabudowań do celów mieszkalnych, ale już w XVII wieku zostały one rozebrane w celu pozyskania materiału budowlanego. Kościół klasztorny został usunięty jako pierwszy, zapewne jeszcze przed końcem XVI wieku.
Architektura
Klasztor znajdował się po zachodniej stronie średniowiecznego Dublina, poza obrębem miejskich murów obronnych, od których dzieliła go odległość około 300 metrów. Zajmował względnie płaski fragment terenu pomiędzy dwoma niewielkimi ciekami wodnymi na północy (ang. Glib Water) i południu. Droga do opactwa wiodła od północy, od strony głównego szlaku przecinającego zachodnie przedmieście z kościołem św. Katarzyny. Zabudowania klasztoru podzielone były na dwa z grubsza prostokątne kompleksy zabudowań: wschodni i zachodni, rozciągnięte na osi północ – południe i rozdzielone drogą wiodącą od kościoła św. Katarzyny do młynów na południu. Zachodnia część mieściła głównie zabudowania gospodarcze i pomocnicze, natomiast po stronie wschodniej znajdowała się klauzura, kościół, ogrody oraz umieszczony w północnej części cmentarz.
Całe założenie klasztorne otoczone było rowem o szerokości od 6,2 do 8 metrów i głębokości około 2 metrów (na części obwodu uznanej za mniej zagrożony rów zwężał się do około 2,8-3,6 metrów i głębokości 1,2-1,6 metra). Rów mógł pełnić rolę fosy, ale także i kanału z wodą, konieczną do codziennego funkcjonowania klasztoru (już w połowie XIII wieku skomplikowany system zarządzania wodą polegał na kierowaniu nurtu z rzeki Dodder sztucznym kanałem i różnymi przepustami przez opactwo, a następnie przez strumień Glib i akwedukt do otoczonego murami miasta). Prawdopodobnie od końca XIV wieku klasztor otoczony był także kamiennym murem obronnym. Mur ten wzniesiony był z bloków wapienia łączonych żółtą gliną i w mniejszej ilości zaprawą. Miał jedynie 0,9 metra grubości, z cokołem wysuniętym o dodatkowe 0,15 metra przed lico. W linii muru znajdowały się co najmniej dwa czworoboczne w planie budynki bramne z przejazdami w przyziemiu. Co więcej narożnika południowo – wschodniego bronić mogła czworoboczna wieża, zabezpieczająca drogę na południowe przedmieście i do katedry św. Patryka.
Kościół klasztorny zbudowany był z wapiennych ciosów, stanowiących lico wewnętrznego rdzenia z gruzu. Masywne mury prawdopodbnie tworzyły układ typowy dla irlandzkich świątyń mendykanckich, z pojedynczą nawę na zachodzie, transeptem i prostokątnym prezbiterium po stronie wschodniej. Przypuszczalnie nad przecięciem naw znajdowała się niewysoka czworoboczna wieża. We wnętrzu nawy posadzkę stanowił bruk, natomiast w prezbiterium od XIV wieku ceramiczne płytki, osadzone w białej zaprawie i zdobione między innymi motywem stylizowanej lilii z trzema płatkami. Detal architektoniczny w postaci obramień okiennych i portalowych mógł zostać częściowo wymieniony przed połową XIV wieku.
Zabudowania klauzury sąsiadowały z kościołem od południa, gdzie wraz z krużgankami otaczały czworoboczny wirydarz, przy czym krużganek miał formę murowaną, z arkadami zwróconymi na dziedziniec parami bliźnich kolumienek. Na południe od trzech skrzydeł klauzury znajdować się mógł kolejny dziedziniec o gospodarczym charakterze, wkomponowany między przedłużenie skrzydła wschodniego, skrzydło zachodnie i bramne skrzydło południowe.
Stan obecny
Klasztor nie zachował się do czasów współczesnych. Obecnie jego teren zajmowany jest przez nowożytną zabudowę i sieć ulic pomiędzy Thomas Street na północy a Earl Street na południu, pośród których próżno szukać jakichkolwiek murowanych reliktów z okresu średniowiecza. Jedyne pozostałości zabudowań opactwa znane są z prac archeologicznych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Davis V., Relations between the Abbey of St. Thomas the Martyr and the Municipality of Dublin c. 1176 – 1527, „Dublin Historical Record”, Vol. 40, No. 2/1987.
Duffy P., Saints and skinners: excavations along the northern precinct of the abbey of Saint Thomas the Martyr, Dublin, „Medieval Dublin”, XVIII/2020.
Gwynn A., The Early History of St. Thomas’ Abbey, Dublin, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, vol. 84, no. 1/1954.
Walsh C., Archaeological excavations at the abbey of St Thomas the Martyr, Dublin, „Medieval Dublin”, I/2000.