Historia
Według tradycji pierwszy kościół na miejscu późniejszej katedry powstać miał w V wieku, po tym gdy św. Patryk, biskup i organizator życia religijnego w Irlandii, późniejszy patron wyspy, rzekomo ochrzcił kilka osób przy studni w trakcie jednej ze swoich wizyt w Dublinie. Na pamiątkę tego wydarzenia wzniesiona miała zostać drewniana świątynia, jednak w rzeczywistości w okresie tym nie istniała jeszcze żadna osada pod nazwą Dublin, a pierwszy wczesnośredniowieczny ośrodek monastyczny założono w pobliżu dopiero w pierwszej połowie VII wieku. Do budowy kościoła św. Patryka doszło między końcem X wieku a końcem XI stulecia, w czasach gdy Dublin, a zwłaszcza jego zachodnia część zwana Áth Cliath, zdominowany był przez pogańską elitę Skandynawów. Ośrodki kultu chrześcijańskiego musiały wówczas powstawać poza obwarowaniami głównej części osady, na obszarze lub w pobliżu celtyckiej części Duiblinna (odnosiło się to nie tylko do kościoła św. Patryka, ale i innych najstarszych kościołów św. Brygidy i św. Michała).
Kościół pod wezwaniem św. Patryka po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych dopiero w 1121 roku. Pełnił on wówczas funkcje parafialne, natomiast katedrą Dublina był założony około 1030 roku kościół św. Trójcy, powstały z fundacji hiberno-nordyckiego króla Sigtrygga Olafssona i pierwszego biskupa Dublina Dúnána. W 1179 roku kościół św. Patryka odnotowany został jako jeden z kilku ośrodków parafialnych, których dochody były przydzielane kanonikom augustiańskim z klasztoru przy katedrze św. Trójcy.
W 1181 roku, w związku z prowadzonym od dwunastu lat podbojem Irlandii, na dublińskiego arcybiskupa obrany został pierwszy Anglo-Norman, benedyktyński mnich i archidiakonem Bath, John Cumin. Do Dublina przybył on dopiero w 1184 roku wraz z królem Janem, od którego uzyskał szereg ważnych nadań, ale i polecenie by powiększyć, zreformować i wzbogacić anglo-normańskie arcybiskupstwo. Cumin po przybyciu do Dublina zastał katedrę św. Trójcy, przy której działała kapituła kanoników z północnofrancuskiego klasztoru Arrouaise. Prawdopodobnie Cumin postrzegał katedrę z jej monastycznym systemem jako mało obiecującą dla zmian i rekrutacji nadzorowanych przez siebie księży (arcybiskup potrzebował dobrze wykształconych, mobilnych urzędników z niezależnymi źródłami dochodów, a nie zakonników). Nie chciał jednak zrażać sobie miejscowej społeczności gwałtownymi zmianami. Dlatego odmówił zamieszkania w miejscu objętym jurysdykcją władz miejskich i postanowił zorganizować swoją siedzibę na rozległych ziemiach na południe od Dublina, gdzie stał stary kościół parafialny św. Patryka. W 1191 roku Cumin założył przy nim składającą się z trzynastu świeckich kanoników kolegiatę. Jeszcze w tym samym roku potwierdził ją papież Celestyn III, a rok później przeprowadzono konsekrację nowego kościoła. Było to doniosłe wydarzenie, w którym uczestniczyli między innymi irlandzcy arcybiskupi Armagh i Cashel, z których ten ostatni był zarazem papieskim legatem.
Następca Johna Cumina, arcybiskup Henry z Londynu, jakiś czas po swojej konsekracji z 1213 roku, rozpoczął proces zmiany statusu kolegiaty św. Patryka, ustanawiając rozwiązania administracyjne i finansowe właściwe dla świeckiej katedry (między innymi powołał urzędy kantora, dziekana, kanclerza i skarbnika, którzy otrzymali prebendy i działki w pobliżu kościoła, celem budowy dla siebie domów). Być może w ramach ukłonu wobec przeora i klasztoru przy katedrze św. Trójcy, w 1220 roku przyznał im czynsze, aby umożliwić rozbudowę starszego kościoła. Katedra św. Patryka miała jednak architektonicznie przyćmić katedrę św. Trójcy i w ramach swoistego współzawodnictwa planowana była jako większa i bardziej okazała, w całości wykonana w nowszym wówczas stylu gotyckim. W Irlandii dwie katedry na terenie jednego biskupstwa były rozwiązaniem nietypowym, ale spotykanym w Anglii, choć nie w tym samym mieście (np. Wells i Bath, Lichfield i Coventry).
Powszechnie przyjmuje się, że budowę gotyckiego kościoła św. Patryka rozpoczęto około 1220-1225 roku, kiedy to kolegiacie przyznano pełny status katedry. Okres przygotowań mógł być dość długi, gdyż konieczna była regulacja rzeki i przygotowanie dużego, trudnego do budowy obszaru. Biskup Henry w 1225 roku udał się do Salisbury na poświęcenie tamtejszej kaplicy św. Trójcy, co nie pozostało bez wypływu na kształt planowanej kaplicy Panny Marii przy katedrze dublińskiej. Ponadto sama katedra dublińska miała wiele cech wspólnych z kościołem katedralnym w Old Sarum nieopodal Salisbury. Również w 1225 roku wydano apel o wsparcie prac budowlanych, podczas gdy król Anglii Henryk III udzielił czteroletniej ochrony kaznodziejom kościoła św. Patryka, którzy przemierzali Irlandię, aby zbierać jałmużnę na katedrę. Budowa ruszyła od strony wschodniej, dzięki czemu w trakcie jej trwania funkcjonować mogła jeszcze położona po stronie zachodniej starsza kolegiata. Prace szły bardzo sprawnie, bez większych przestojów i w szybkim jak na średniowieczne warunki tempie. Nie przeszkodziła im śmierć biskupa Henrego w 1228 roku, bowiem już około 1235 roku rozpoczęto drugi etap prac, związany z budową korpusu nawowego. Wtedy też konsekrowano ołtarz w kaplicy Marii Panny. W 1254 roku ukończony kościół został konsekrowany podczas uroczystości pod przewodnictwem arcybiskupa Luke’a de Netterville, choć jeszcze około 1262 roku arcybiskup Fulk de Sandford przebudować miał kaplicę Marii Panny.
W 1317 roku przedmieścia Dublina zostały celowo podpalone przez burmistrza i mieszkańców, celem powstrzymania szkockiej armii Edwarda i Roberta Bruce przed długotrwałym oblężeniem. W trakcie chaosu kościół św. Patryka został obrabowany przez mieszkańców, którzy uznali, że i tak ulegnie spaleniu. W 1362 roku w sąsiadujacym z katedrą domu wybuchł przypadkowy pożar, powodując podpalenie wieży i sąsiedniej nawy. Odbudowę i prace naprawcze przeprowadził arcybiskup Thomas Minot, od którego nazwiska zaczęła być nazywana katedralna wieża. Jednak prace budowlane przeprowadzono zapewne niedbale lub powierzchownie wykonano remont, gdyż już w 1394 roku wieża zawaliła się (być może tylko jej górna część), niszcząc znaczną, północno – zachodnią część korpusu nawowego. Ponowną odbudowę przeprowadził arcybiskup Thomas Cranley, urzędujący w latach 1397-1417. Kolejne lata XV stulecia upłynęły w spokoju, dopiero w 1493 roku dziekan i kapituła sporządzili petycję do irlandzkiego parlamentu, stwierdzając, że katedra św. Patryka i jej otoczenie znajdują się w płytkiej, narażonej na powodzie dolinie. W efekcie parlament nakazał by dwa kanały po obu bokach kościoła były regularnie czyszczone ze śmieci miejskich, które wraz z tamami i śluzami garbarzy powodowały blokowanie wody i podtopienia budynku.
W XVI wieku działania reformacyjne Henryka VIII miały istotny wpływ na losy kościoła św. Patryka. W 1537 roku Thomas Cromwell, doradca i królewski minister, wydał nakaz zniszczenia wszystkich wyobrażeń świętych w chórze i prezbiterium katedry. Kilka lat później majątek katedry przejęty został przez królewskich komisarzy, a ówczesny dziekan Edward Bassenet, wierny stronnik Henryka VIII, właściwie uwięził członków kapituły do czasu wydania przez nich oficjalnej zgody. Edward VI kontynuował kościelną politykę ojca, redukując status katedry do poziomu kościoła parafialnego i przeznaczając jego część na pomieszczenia sądowe. Już jednak w 1555 roku edykt katoliczki Marii I i jej męża Filipa przywrócił budynkowi status katedry. Musiała ona zostać poddana koniecznym remontom, tym bardziej, że w 1544 roku doszło do katastrofy budowlanej, na skutek której zawaleniu uległo sklepienie nad zachodnią częścią nawy głównej.
W XVII wieku stan pozbawionej gruntownych remontów katedry stopniowo się pogarszał. W połowie tamtego stulecia tymczasowo służyć miała za stajnie dla wojsk Olivera Cromwella, w trakcie jego interwencji wojskowej w Irlandii. Naprawy można było zacząć po restauracji angielskiej monarchii w 1660 roku, kiedy to dopiero oddano do użytku korpus nawowy, opuszczony od czasu zawalenia sklepienia ponad sto lat wcześniej. W 1664 roku oddzielono ścianą kaplicę Marii Panny, oddaną do użytku francuskim hugenotom, po ich uciecze przed represjami we Francji. Cztery lata później rozebrano sklepienie nad częścią południowego ramienia transeptu, z obawy przed jego zawaleniem. Przeprowadzono też naprawy dachów w najbardziej zaniedbanych częściach budynku. Okres aktywnych prac przy katedrze zakończył się pod koniec XVII wieku, ustępując kolejnemu stuleciu stagnacji. Do lat 70-tych XVIII wieku transept katedry znajdował się w bardzo złym stanie, stwierdzono też liczne odchylenia od pionu murów w korpusie nawowym, a w prezbiterium usunięto średniowieczne, zagrożone runięciem sklepienie. W XIX stuleciu główne prace budowlano – remontowe miały miejsce w latach 1845-1852 i 1860-1865, początkowo pod nadzorem architekta Richarda Carpentera, a następnie przy wsparciu finansowym Benjamina Guinnessa. Syn tego ostatniego finansował remont pod koniec XIX wieku, powierzony wówczas architektowi Thomasowi Drew.
Architektura
Kościół św. Patryka założony został poza murami miejskimi Dublina, na wyspie leżącej pomiędzy dwoma odnogami rzeki Poddle, płynącej ze wzgórz na południu ku ujściu do rzeki Liffey na północy. Wyspa miała maksymalnie około 60 metrów szerokości, pierwotny kościół o orientacji wschód – zachód nie mógł więc być duży, biorąc pod uwagę formę nabrzeża. Najniższe odcinki brzegu były bowiem pierwotnie narażone na podmywanie wodą i podmokłe. Już jednak pod koniec XII wieku koryto rzeki zostało przekierowane oraz przekształcone w kanał, przez co wschodnia odnoga przestała istnieć, a grunty mogły wyschnąć. W okresie późnego średniowiecza dalszy teren wokół katedry był wypełniony zabudowaniami, głównie domami dygnitarzy, ogrodami i sadami oraz pomieszczaniami szkoły przykatedralnej, które zostały wzniesione na działkach ukształtowanych w XIII stuleciu. Bezpośrednio od północy i południa katedry znajdowały się wolne obszary, z których południowy wykorzystywany był na cmentarz. Dodatkowy mały cmentarz z kaplicą św. Wawrzyńca utworzono w XIV wieku również po stronie północnej. Całe założenie katedralne otoczone było murem, przy czym w jego obrębie na południu kolejnym murem z piętrowym budynkiem bramnym odgrodzona była rezydencja kanclerzy katedralnych.
Gotycki kościół z XIII wieku miał formę wyjątkowo okazałej jak na irlandzkie warunki budowli, wzniesionej na planie krzyża łacińskiego trójnawowej bazyliki z trójnawowym transeptem i trzema nawami w części prezbiterialnej. Układ ten ściśle nawiązywał do romańskiej katedry w Old Sarum, ale oprócz planu dublińska katedra była w pełni gotyckim kościołem. Ponadto do zachodniego przęsła korpusu po stronie północnej przystawiona została czworoboczna wieża. W najstarszej formie pochodziła ona jeszcze sprzed powstania gotyckiego kościoła, dlatego oprócz nietypowego usytuowania, została nieco odchylona od osi kościoła. Jej włączenie zapewne wpłynęło na decyzję o nie budowaniu wieży nad przecięciem naw. Wież zachodnich nie zaplanowano natomiast zapewne z powodu zachodniej odnogi rzeki. W ostatnim etapie prac po wschodniej stronie prezbiterium wybudowano kaplicę Marii Panny (ang. Lady Chapel), składającą się z dwóch przęseł pięcionawowych i dwóch trójnawowych, wszystkich o tej samej wysokości i zamkniętych ścianami prostymi. Całkowita długość wnętrza katedry wyniosła ostatecznie około 87,2 metrów, a wewnętrzna odległość od końca jednego ramienia transeptu do drugiego nieco ponad połowę tej długości, czyli około 43,9 metrów. Nawa główna uzyskała blisko 9 metrów szerokości między filarami i nieco ponad 17 metrów wysokości.
Zewnętrzne wzdłużne elewacje kościoła w XIII wieku były gładkie, pozbawione przypór. Pierwotne okna w nawach bocznych były bardzo wąskie, lancetowate, być może ze względów bezpieczeństwa, wymuszonych przez położenie katedry poza obwodem murów miejskich. Okna clerestorium były bardziej wyszukane, niższe i jednocześnie szersze. W ścianach szczytowych transeptu triady wysokich okien lancetowatych flankowane były wnękami z trójlistnymi zamknięciami i dwuspadowymi wimpergami, zapewne przeznaczonymi na rzeźbione figury (zaczerpniętymi albo z transeptu katedry w Cashel, albo z zachodniej elewacji katedry w Salisbury). Fasada zachodnia katedry św. Patryka mieściła na osi nawy głównej ostrołukowy portal wejściowy, nad którym znajdował się fryz z czwórliści wpisanych w koła, obu ujętych po bokach przez narożne pilastry. Czwórliście nie były całkowicie zamknięte, pozwalały więc na przedostawanie się na zewnątrz śpiewu chórzystów znajdujących się w galerii w grubości muru (podobne rozwiązanie zastosowano w katedrach w Wells i Salisbury). Wyżej prawdopodobnie znajdowało się dość duże okno z profilowanym obramieniem.
Wschodnia część kościoła za skrzyżowaniem naw podzielona została na nawy trzema parami ostrołucznych arkad i bardziej solidnym murem w węższym przęśle czwartym, w którym przepruto jedynie ostrołuczne przeźrocza, zwrócone na prezbiterium z ołtarzem głównym. Archiwolty arkad zakończono ostro i bogato oprofilowano naprzemiennymi wałkami i rowkami o różnych kształtach i rozmiarach. Pod archiwoltami osadzono z każdej strony po dwa kapitele z płaskorzeźbioną dekoracją roślinną, przy czym wałki które nie opadły na kapitele poprowadzono bez przerywania aż do cokołów, a pod kapitelami umieszczono masywniejsze pojedyncze wałki, również zakończone półkolistymi cokołami. Dzięki temu masywne ośmiboczne filary nabrały lekkości i uzyskały bogate profilowanie. Od strony środka prezbiterium nałożono na nie też służki sklepienne, na poziomie clerestorium podtrzymujące kapitelami po trzy żebra. Ścianę wschodnią prezbiterium przepruto do wnętrza kaplicy Panny Marii podobną arkadą, flankowaną z dwóch stron wysokimi wnękami o profilowanych obramieniach i trójlistnych zamknięciach. Poniżej nich w murze osadzono trójlistnie zamknięte półki ścienne.
Drugi poziom wewnętrznych elewacji prezbiterium tworzyło triforium, w grubości muru mieszczące wąską galerię, otwartą na wnętrze katedry dwudzielnymi przeźroczami. Przeźrocza te osadzono na gzymsie kordonowym, przecinającym służki sklepienne i tworzącym wokół nich opaski. Kolejny gzyms kordonowy oddzielił poziom triforium od clerestorium, przy czym wspomniane przeźrocza zajęły całą wysokość między dwoma gzymsami. Każde przeźrocze dzieliło się na dwa lancety oparte na środkowej kolumience i dwóch kolumienkach bocznych. Ponadto każda para lancetów ujęta została większą ostrołuczną arkadą, osadzoną na kolejnych bocznych kolumienkach (w ścianie wschodniej przeźrocza połączono ze sobą głównymi łukami, w ścianach bocznych rozdzielono je pasami gładkiej ściany). Każdą kolumienkę umieszczono na okrągłym cokole i podobnie jak służki wyposażono w kapitel ze stylizowaną i zgeometryzowaną dekoracją roślinną. Pozostałe wolne płaszczyzny muru w strefie triforium wykorzystano na drobne wnęki z trójlistnymi zamknięciami, rozmieszczone w górnych narożnikach triforium każdego przęsła, a także na dwie profilowane płytkie nisze czterolistne w ścianie wschodniej.
Trzecia strefa murów prezbiterium, clerestorium, uzyskała odmienny rytm otworów, wykorzystujących prawie całą dostępną przestrzeń w każdym przęśle. W ścianach bocznych utworzyły one pary niższych wnęk lancetowatych, flankujących centralnie położone wyższe i szersze otwory ostrołuczne. Mniejsze wnęki oprofilowano wałkami jednolicie na całej wysokości, zaś centralne otwory ujęto kolumienkami z kapitelami i pierścieniami (obręczami) pośrodku wysokości. W ścianie wschodniej z powodu braku miejsca umieszczono nieco prostszy rząd pięciu przeźroczy o piramidalnym układzie wysokości. Podobnie jak na poziomie triforium, również w clerestorium w grubości muru poprowadzono galerię, z przejściami przebitymi przez boczne ściany wnęk.
W środkowej części katedry, ponieważ nigdy nie podjęto próby wzniesienia centralnej kamiennej wieży nad skrzyżowaniem naw, możliwe było powiększenie centralnego przejścia do formy czterech bardzo wysokich i szerokich arkad, które mogły ułatwiać przepływ przestrzeni z części nawowej do prezbiterialnej. Rezultatem było zintegrowane, proporcjonalne wnętrze, które wyrażało logikę i istotę klasycznej fazy gotyku. Do efektu rozległych, wzajemnie powiązanych przestrzeni przyczyniło się również zintegrowanie naw bocznych po obu stronach ramion transeptu, co było charakterystyczne dla gotyku angielskiego. Masywne filary na przecięciu naw ujęto półwałkami, każdym z trzema listwami w narożnikach (ang. filleted shafts) i z kapitelem o schematycznych motywach roślinnych lub kapitelem profilowanym. Część z nich niosła profilowanie arkad, a część żebra sklepienia krzyżowo – żebrowego transeptu.
Dwie nawy boczne w każdym ramieniu transeptu były rozwiązaniem unikalnym na terenie Irlandii. Układ nie był jednolity, bowiem filary różniły się kształtami: wschodnie założono na planie czworoboku, zachodnie utworzono koliste. Ponadto wschodnie filary w narożnikach udekorowano profilowaniem gładko przechodzącym w profilowanie arkad, podczas gdy filary zachodnie ujęto kolumienkami z kapitelami niosącymi profilowane archiwolty. W filarach wschodnich półkolumienki znalazły się tylko od północy i południa filarów, gdzie ich zadaniem było podtrzymywanie łęków w podłuczach arkad. Podział na przęsła transeptu zapewniły służki sklepienne, tak jak w prezbiterium przecinające dwa gzymsy. Trójstopniowy podział elewacji nawy głównej transeptu zasadniczo powielał ten z prezbiterium, za wyjątkiem wspomnianych powyżej arkad, trójlistnych zamknięć otworów clerestorium w środkowych przęsłach transeptu i zdobień zewnętrznej części archiwolty w środkowym triforium (ale tylko w ścianie wschodniej).
Korpus katedry podzielony został na nawy ośmiobocznymi w przekroju filarami, z których prawdopodobnie każdy ujęty został ośmioma wałkami z kapitelami zdobionymi liśćmi, na których oparto profilowanie arkad, podobne do zastosowanego w południowym ramieniu transeptu (ewentualnie na części filarów profilowanie w podłuczach arkad opierało się na wspornikach). Poziom triforium nawy głównej, odmiennie niż we wschodniej części kościoła, w średniowieczu połączony był z clerestorium wysokimi ostrołucznymi wnękami, rozwiązaniem ekonomicznym, choć nie tak atrakcyjnym wizualnie jak rząd przeźroczy. Na poziomie triforium nawy głównej, w grubości muru i między wnękami arkad, biegła galeria połączona z odpowiednią galerią w triforium transeptu. Od arkad międzynawowych górne wnęki arkad nawy głównej zostały oddzielone gzymsem.
Wnętrze kaplicy Panny Marii uzyskało formę halową, gdyż przykryte zostało sklepieniem osadzonym we wszystkich przęsłach na tej samej wysokości. Oświetlenie zapewniono wysokimi oknami ostrołucznymi, od strony wewnętrznej ujętymi smukłymi kolumienkami. Od północy i południa okna zgrupowano parami, natomiast w ścianie wschodniej umieszczono piramidalną triadę flankowaną dwoma oknami jednodzielnymi. Triady okien znajdowały się także w ścianach wschodnich zewnętrznych naw bocznych. Ponad archiwoltami okien symetrycznie osadzono wnęki z czwórliśćmi wpisanymi w okręgi, za wyjątkiem ściany wschodniej, gdzie nad triadą okien umieszczono wnęki z trójlistnymi zamknięciami, a nad oknami jednodzielnymi wnęki czwórlistne ścięte przez sklepienia (motyw znany z katedry w Salisbury). Sklepienia kaplicy osadzono na wyjątkowo smukłych filarach, złożonych z czterech kolumienek wokół środkowego trzonu. Zachodnie skrajne filary wyposażono w dodatkowe piąte kolumienki celem podtrzymania gęstej sieci żeber i profili arkad (ponownie motyw znany z kaplicy Panny Marii z katedry w Salisbury).
Wieża północno – zachodnia po odbudowie z przełomu XIV i XV wieku uzyskała dość wysoką bryłę z narożnymi pilastrami przechodzącymi do formy czworobocznych wieżyczek. Poszczególne kondygnacje wieży rozdzielone zostały od strony zewnętrznej gzymsami kordonowymi. W narożach wieży przepruto szczelinowe otwory z lancetowatymi zamknięciami lub łukami w ośle grzbiety. Nieco szersze okna jednodzielne doświetliły pierwsze cztery kondygnacje, natomiast na najwyższym, przeznaczonym na dzwonnicę piętrze utworzono duże ostrołuczne przeźrocza z maswerkami o formach pięciolistnych i mniejszych wzorach krzywolinijnych. Koronę murów wieży zwieńczono przedpiersiem z typowym dla Irlandii schodkowym krenelażem, osobnym dla każdej narożnej wieżyczki. We wnętrzu komunikację pomiędzy kondygnacjami wieży zapewniała spiralna klatka schodowa w narożniku południowo – zachodnim.
W okresie późnego średniowiecza mury prezbiterium katedry wzmocnione zostały przyporami i łękami oporowymi, na które nałożono masywne sterczyny zdobione maswerkowymi płycinami i zwieńczone wielobocznymi wieżyczkami. Ponadto koronę murów katedry wyposażono w ozdobny krenelaż, a południowe ramię transeptu w narożnikach ujęto czworobocznymi wieżyczkami, również z blankowanymi przedpiersiami. Takich zmian nie zastosowano w północnym ramieniu transeptu, ani w prezbiterium i kaplicy Panny Marii, gdzie proste przedpiersie znajdowało się na rzędzie wsporników, podobnie jak w katerze Salisbury. Na początku XV wieku wymieniono część okien korpusu nawowego, w ramach odbudowy ze zniszczeń po zawaleniu wieży. Na miejsce otworów lancetowatych wstawiono wówczas szersze okna z dwudzielnymi maswerkami. We wnętrzu nawy północnej po odbudowie sklepienie założono nieco wyżej, co wymusiło przerwanie gzymsu pod skróconymi wnękami połączonego triforium i clerestorium oraz umieszczenie stopni w galerii w grubości muru. Jedną z ostatnich zmian późnogotyckich było umieszczenie w XVI wieku w zachodniej ścianie nawy głównej dużego okna z pięciodzielnym maswerkiem, częściowo wykorzystującego profilowanie usuniętego niższego okna XIII-wiecznego.
Pod koniec średniowiecza zachodnie filary skrzyżowania naw połączone były przez kamienne lektorium, zwieńczone posągiem ukrzyżowanego Chrystusa. Wewnątrz przestrzeni na wschód od lektorium znajdowały się stalle dla kanoników kapitulnych i wikariuszy chóralnych, dwadzieścia pięć specjalnych miejsc dla dostojników oraz tron biskupi (łac. cathedra). Dalej na wschodzie tradycyjnie usytuowany był główny ołtarz. Na uboczu, zarówno pod względem architektonicznym, jak i społecznym oraz językowym, znajdowała się zachodnia część kościoła, przeznaczona dla masy wiernych, z czasem wykorzystywana także do pomieszczenia grobowców prałatów. Katedra św. Patryka nigdy nie została wyposażona w przyległy wirydarz z kapitularzem, dlatego ten ostatni musiał funkcjonować w centralnej części południowego ramienia transeptu, gdzie ustawiono duży stół, wzdłuż którego dłuższych boków stały siedziska. Dostęp do tak nietypowego kapitularza możliwy był przez portal w południowej części prezbiterium. Ponadto wschodnia nawa południowego ramienia transeptu mogła być podzielona na dwa pomieszczenia, przeznaczone na przebieralnie dla kanoników i wikariuszy. Północne ramię transeptu dla odmiany stanowiło przestrzeń parafialną pod wezwaniem św. Mikołaja Poza Murami. Jej ołtarz stał przy ścianie północnej, wejście zaś prowadziło od wschodu z nawy bocznej transeptu.
Stan obecny
Dzisiejsza forma katedry św. Patryka, największego z kościołów średniowiecznej Irlandii, jest efektem gruntownej nowożytnej przebudowy z XIX wieku i licznych remontów. Co jednak ważne, od końca średniowiecza do układu przestrzennego katedry wprowadzono jedynie pomniejsze uzupełnienia i nie doszło do żadnych większych wyburzeń. Najbardziej znaczącym aneksem okresu gotyckiego, który nie przetrwał do czasów współczesnych, była kaplica wystająca ze wschodniej strony północnego ramienia transeptu. W całości współczesna jest południowa kruchta, wraz z sąsiednim aneksem schodowym oraz mniejsza kruchta po stronie północnej z flankującymi ją przyporami i łękami oporowymi. Większość zewnętrznych elewacji została przemurowana, za wyjątkiem być może część powierzchni ścian wieży oraz niektórych fragmentów ścian bocznych chóru i północnej strony nawy głównej. Zewnętrzny detal architektoniczny został odnowiony lub wymieniony. Przykładowo wszystkie płaskorzeźbione głowy na końcach okapów okiennych i w innych miejscach zewnętrznych elewacji są współczesne.
We wnętrzu kościoła św. Patryka, w odróżnieniu od dublińskiej katedry św. Trójcy, oryginalne elementy są trudniejsze do odróżnienia. Niemniej co najmniej sześćdziesiąt pięć liściastych kapiteli wydaje się być w całości lub w przeważającej części autentycznie gotyckich, a ponadto istnieją inne, które często zachowują pewne drobne detale. Wiele profilowanych kapiteli oraz duże fragmenty arkad i gzymsów również pochodzą z XIII wieku. Pierwotny układ elewacji widoczny jest w prezbiterium i transepcie, podczas gdy w nawie głównej triforium i clerestorium zostało całkowicie zmienione, tak by przypominało formy ze wschodniej części katedry. Jedyne pierwotne sklepienia widoczne są we wschodnim krańcu nawy południowej, we wschodniej i zachodniej nawie południowego ramienia transeptu, na przecięciu naw (z przekształconymi żebrami diagonalnymi) oraz być może w części lub całości północnej nawy bocznej chóru.
Zewnętrzny wygląd kaplicy Marii Panny (ang. Lady Chapel) bliski jest oryginalnemu, za wyjątkiem wschodniego szczytu, który jest obecnie znacznie bardziej bogato zdobiony niż przed przebudową w latach 40-tych XIX wieku. Wnętrze kaplicy jest obecnie w całości wynikiem XIX-wiecznej przebudowy, w trakcie której wymieniono cały detal architektoniczny, choć jej układ odpowiada stanowi z okresu średniowiecza.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Casey C., Dublin. The buildings of Ireland, New Haven-London 2005.
Jackson V., St Patrick’s Cathedral Dublin, Dublin 1997.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Gothic architecture to A.D. 1400, Dundalk 1958.
O’Neill M., St Patrick’s Cathedral Dublin, Dublin 2006.
Rae E.C., The Medieval Fabric of the Cathedral Church of St. Patrick in Dublin, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 109/1979.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.
St Patrick’s Cathedral, Dublin. A History, red. J.Crawford, R.Gillespie, Dublin 2009.