Historia
Drogheda formalnie założona została około 1194 roku, wraz z wystawieniem pierwszego przywileju regulującego wszystkie prawa i obowiązki mieszkańców. Miasto powstało w miejscu przeprawy rzecznej i zamku Hugha de Lacy, jako unikalny dla Irlandii zespół dwóch rozdzielonych rzeką ośrodków, połączonych fizycznie mostem, ale nie prawnie ani administracyjnie, co mogło wynikać z oddzielnych nadań ziemi w hrabstwie Meath i Louth. Z takiego usytuowania wynikło wielkie znaczenie Droghedy, jako portu przy ujściu rzeki Boyne dla ziem Meath i bazy dla anglo-normańskiej ekspansji na północ w stronę gaelickiego jeszcze Ulsteru. Do połączenia obu ośrodków w jeden prawny organizm miejski doszło dopiero w 1412 roku.
Początkowo Drogheda mogła być zabezpieczona obwarowaniami drewniano – ziemnymi, gdyż już w 1206 roku w przekazach pisemnych wspomniana została brama wschodnia. Stopniową wymianę na murowany obwód obronny rozpoczęto w drugiej ćwierci XIII wieku, a więc około pięćdziesięciu lat po założeniu miasta. Pierwszy przywilej na wzniesienie muru miejskiego, a właściwie na czasowe pobieranie opłat służących do jego budowy, wystawiony został na trzy lata w 1234 roku. Drogheda była trzecim irlandzkim miastem, które otrzymało prawo posiadania murów obronnych, a także bardzo wczesnym, jak na działalność budowlaną w Anglii. Pomimo tego proces wznoszenia murów musiał być bardzo długi, tym bardziej, że w późniejszym okresie średniowiecza oba ośrodki znacznie powiększono po wchłonięciu przedmieść i kilku znajdujących się na nich klasztorów. O skomplikowanym postępie prac budowlanych nad obwarowaniami i ich późniejszym utrzymywaniu świadczyły kolejne, wyjątkowo liczne przywileje (ang. murage grants), udzielane dwukrotnie w XIII wieku, raz na przełomie XIII i XIV wieku oraz aż ośmiokrotnie w XIV wieku. Ostatni przywilej związany z budową, czy też raczej naprawą murów miejskich, wystawiono na lata 1404-1424. Oprócz tego bezpośrednie donacje pieniędzy były przekazywane w 1322 i 1442 roku.
Na początku XIV wieku obwód obronny Droghedy był na tyle silny, że miasto przetrwało oblężenie szkockich sił Edwarda Bruce’a z lat 1315-1316. Ostatecznie jego wojska musiały odstąpić i szukać brodu do przekroczenia rzeki Boyne w innym miejscu. Pomimo licznych ataków i irlandzkich najazdów w całym hrabstwie Louth, Drogheda do końca średniowiecza pozostawała bezpieczna. Kolejnemu oblężeniu miasto poddane zostało dopiero w 1641 roku, kiedy to mieszczanie obronili życie i majątek pomimo trzymiesięcznej blokady oddziałów Phelima O’Neilla. Już jednak w 1649 roku angielskie wojska Olivera Cromwella, dysponujące silną artylerią, dzięki skoncentrowanemu ostrzałowi zdołały przełamać południową linię obwarowań miasta w pobliżu kościoła św. Marii. Garnizon widząc bezcelowość dalszej obrony poddał się, przypłacając decyzję masowymi egzekucjami (pomimo, że większość obrońców stanowili Anglicy).
Na początku drugiej połowy XVII wieku, po zakończeniu walk irlandzko – angielskich, zamek w Droghedzie leżał w ruinie, ale fortyfikacje miejskie wciąż nadawały się do obrony. Co więcej w latach 1689-1690 poddane zostały programowi wzmacniania i odbudowy, z obawy przed oblężeniem podczas wojny między Wilhelmitami a Jakobitami. Do trzeciego oblężenia w historii Droghedy jednak nie doszło, gdyż miasto poddało się bez walki dzień po bitwie nad Boyne, rozegranej na zachód od miasta. W XVIII wieku, pomimo stopniowej utraty znaczenia, mury wykorzystywano do zwalczania przemytników i kontroli przybywających do miasta. Jeszcze pod koniec tamtego stulecia obwód był pełny, pomimo wyrw spowodowanych brakiem napraw i zawaleniami. Wtedy też rozwój miasta wymusił rozpoczęcie prac rozbiórkowych, prowadzonych jeszcze na początku XX wieku (jako pierwszą usunięto w 1780 roku bramę Duleek, w 1787 roku bramę Ślepą, a w 1795 bramę Krowią).
Architektura
Miasto rozciągało się na obu brzegach rzeki Boyne, w pobliżu jej szerokiego ujścia na wschodzie do Morza Irlandzkiego. W średniowieczu Boyne była żeglowna daleko w głąb lądu, ale stanowiła też istotną barierę wodną, za wyjątkiem miejsc w których funkcjonowały przeprawy, takich jak Drogheda. Po stronie północnej teren miasta objął łagodne zbocze, stosunkowo poziome nad rzeką, wznoszące się na dalszym obszarze do około 30 metrów wysokości ponad lustro wody. Na południowym brzegu w odległości kilkudziesięciu metrów od rzeki znajdowała się skarpa, wznosząca się tylko do 25 metrów wysokości, ale z o wiele większym nachyleniem niż zbocze północne. Powyżej i poniżej skarpy teren był relatywnie płaski, przecięty przez dwa płynące małymi wąwozami strumienie, tworzące cypel na którym usytuowano zamek.
W ostatecznej formie u schyłku średniowiecza, miasto północne obejmowało wewnątrz obwodu obronnego obszar 32 hektarów, natomiast część południowa 11 hektarów. Łączna wielkość 43-45 hektarów stanowiła jeden z największych obszarów miejskich w średniowiecznej Irlandii. Długość muru obronnego była znaczna, gdyż po północnej stronie rzeki Boyne mierzyła około 2025 metrów, a po południowej stronie około 1525 metrów, z czego odpowiednio 775 i 400 metrów przypadało na część nadbrzeżną. Obwód muru z XIII wieku do XV stulecia był kilkukrotnie powiększany, wraz z rosnącą liczbą mieszkańców i rozrastającymi się zabudowaniami. Północna część miasta powiększona została po stronie zachodniej, gdzie wchłonęła między innymi szpital i klasztor św. Marii d’Urso, a także przy klasztorze dominikańskim na północy. Ponadto obie części miasta powiększono po stronie wschodniej, po obu stronach rzeki, gdzie objęły nowe tereny z klasztorem franciszkańskim i szpitalem św. Jana. Większa stabilizacja linii obwarowań mogła być na południu, gdzie mury obejmowały kościół parafialny św. Marii i klasztor karmelicki.
W zachodniej części południowego miasta, mury miejskie stykały się wewnętrznym narożnikiem z zamkiem. Tworzył go kopiec o średnicy 60 metrów u podstawy i średnicy 28 metrów na kulminacji, sięgający wysokością około 30 metrów. Przy kopcu funkcjonowały dwa podzamcza: górne (wewnętrzne) o eliptycznym kształcie wielkości 50 x 75 metrów, połączone z kopcem drewnianym mostem, a także dolne, czy też zewnętrzne po stronie północnej, w planie z grubsza czworoboczne o wymiarach około 60 x 30 metrów. Nietypowo cały zamek, włącznie z podzamczami, znajdował się wewnątrz obwodu murów miejskich i przez cały okres średniowiecza miał formę motte. Musiał mieć jednak zapewnioną częściową niezależność, gdyż od strony miasta na wschodzie podstawę kopca odgradzał zamkowy mur z pięcioma wieżami lub basztami.
Mury miejskie Droghedy w całości były zbudowane z kamienia wapiennego, łączonego zaprawą powstałą w wyniku wypalenia małych bryłek wapienia z torfem lub węglem drzewnym. Grubość i wysokość muru musiała się różnić na poszczególnych odcinkach, ze względu na długi proces budowlany, przebudowy, znaczny i różnorodny obszar jaki zajmował oraz podział miasta na dwie odrębne części. Grubość muru u podstawy oscylowała od 1,5 do 2 metrów, ale mogła być mniejsza na mniej zagrożonych odcinkach, przykładowo od strony rzeki. Wysokość początkowo sięgała około 5 metrów, a po podwyższeniu w XIV lub XV wieku dochodziła do 7 metrów. U podstawy niektóre odcinki muru wzmocnione były cokołem o pochyłych elewacjach, typowym dla budownictwa anglo-normańskiego. Mur zwieńczony był niezadaszonym chodnikiem straży, który w miejscach gdzie kurtyny były najgrubsze dochodził do 0,6 metra szerokości. Jego ochronę zapewniało wyposażone w blanki przedpiersie, którego merlony na niektórych odcinkach obwodu mogły być wyposażone w szczelinowe otwory strzeleckie. Na odcinku wschodnim i północno – zachodnim, a przypuszczalnie także na dużej części pozostałej partii obwodu, mur od strony wewnętrznej wzmocniony był półkoliście zamkniętymi arkadami o rozpiętości około 3,5 metra. Wzmacniały one konstrukcję muru, przy jednoczesnym obniżeniu kosztów i szybszym tempie prac. Przed murem zewnętrzną strefę obrony stanowiła sucha fosa o szerokości około 7 metrów, na niektórych odcinkach wschodniej i zachodniej części miasta zastępowana przez naturalne obniżenia terenu.
Pierścień murów wzmocniony był cylindrycznymi i półkolistymi basztami, rozmieszczonymi w miarę regularnie, choć niezbyt gęsto na większości obwodu. Przeważnie sytuowano je w miejscach zagięć dwóch kurtyn oraz w kluczowych dla obronności miasta narożnikach, choć zdarzały się odstępstwa, takie jak północno – zachodni narożnik części północnej, czy ewentualnie południowo – wschodni narożnik południowej części Droghedy. Łącznie północnej części miasta w okresie największego rozwoju chroniło co najmniej 12 baszt, plus ewentualnie trzy kolejne z których później mogły zostać utworzone furty lub bramy: Targowa, Ślepa i św. Katarzyny. Ponadto część z baszt mogło mieścić lub chronić pomniejsze bramy wodne, ułatwiające komunikację z nadbrzeżem. Południowa część miasta łącznie wzmocniona była co najmniej 6, a być może 7 basztami.
Wjazd na teren miasta zapewniało aż siedem głównych bram, nie licząc bram wodnych zapewniających komunikację przez rzekę oraz kilku mniejszych furt. W północnej części Droghedy była to brama zachodnia, brama północna zwana Krowią, Niedzielną lub św. Dominika (ang. St. Sunday’s Gate) oraz brama wschodnia św. Wawrzyńca. Do południowej części miasta wjechać można było zachodnią bramą św. Jana, położoną dalej na południu, umieszczoną nad wysoką skarpą zachodnią bramą Maślaną (ang. Butter Gate), usytuowaną na odcinku południowym bramą Duleek oraz wschodnią bramą św. Jakuba, umieszczoną w kącie murów, jaki powstał po powiększeniu XIII-wiecznego obwodu obronnego w późniejszym okresie średniowiecza. Główne bramy miejskie w większości miały formę czworobocznych wież z przejazdami w przyziemiu. Niektóre, jak brama zachodnia, mogły być złożone z przejazdów flankowanych przez dwie bliźnie wieże. Już w drugiej połowie XIII wieku oba typy bram wzmacniane były wysuniętymi w przedpole przedbramiami, jak u bram św. Dominika i św. Jana niższymi i czworobocznymi. Odmienną formę miała brama Maślana, umieszczona w ośmiobocznej wieży z przejazdem. Musiała mieć przeznaczenie pomocnicze, ze względu na brak rozbudowanego przedbramia i zlokalizowanie nad stromą skarpą.
Brama św. Wawrzyńca mogła mieć formę wieżową, poprzedzoną okazałym przedbramiem z zewnętrznym wjazdem flankowanym przez dwie koliste, nieco nieregularne w planie wieże, czy też baszty o średnicy około 7 metrów. Początkowo w drugiej połowie XIII wieku ten zewnętrzny zespół bramny miał dwie kondygnacje ponad przejazdem i niezadaszoną platformę chronioną blankowanym przedpiersiem. W XV wieku krenelaż zamurowano i nad wieżami nadbudowano dodatkową kondygnację, ponownie zwieńczoną niezadaszoną galerią na wysokości około 15 metrów. Przejazd bramny zamykany był broną i wrotami. Poszczególne kondygnacji skomunikowane zostały schodami w grubości murów obu wież. Na każdej z nich w głębokich wnękach utworzono rozglifione do wnętrza szczelinowe otwory strzeleckie. Trzy kolejne przepruto w murze łączącym wieże nad przejazdem bramnym.
Stan obecny
Średniowieczne miejskie mury obronne Droghedy zachowały się do czasów współczesnych w kilku miejscach. Około 90-metrowej długości odcinek muru zbudowanego w dwóch fazach, obniżonego, ale z pozostałościami chodnika straży, zobaczyć można przy kościele św. Marii w południowo – wschodnim narożniku dawnego obwodu. Kolejny fragment zachował się wraz z reliktami bramy Maślanej przy skrzyżowaniu ulic Donore i St John. Po północnej stronie rzeki Boyne odcinek muru znajduje się na wschód od Mostu Pokoju (ang. Peace Bridge). Rozciąga się on na około 110 metrów i tworzy zachodnią elewację nowożytnego budynku (ang. West Gate House). Przetrwał nienaruszony niemal do wysokości 5,5-6 metrów, przy czym poziom gruntu został w tym miejscu na przestrzeni wieków znacznie podniesiony. Warto zwrócić na jego dwa chodniki straży, wskazujące na dwie fazy budowy, a także szereg strzelnic. Następny odcinek muru znajduje się między domami na podwórzu przy szkole św. Piotra (ang. St Peters National School). Ponadto w północnej części miasta wiele z gregoriańskich nowożytnych domów ma piwnice, zbudowane na terenie zagłębienia fosy miejskiej. Część z kurtyn zapewne jest też ukryta pod nowożytnymi elewacjami budynków.
Najokazalszy zachowany element fortyfikacji Droghedy, a wręcz jeden z najważniejszych na terenie Irlandii zabytków średniowiecznych obwarowań miejskich, to brama św. Wawrzyńca, a w zasadzie jej przedbramie. Usytuowana jest ona przy końcu ulicy o takiej samej nazwie. W obecnej formie składa się z trzech kondygnacji XIII-wiecznych, najwyższego piętra z XV wieku i współczesnych uzupełnień (sklepienie przejazdu bramnego, klatka schodowa na trzeciej kondygnacji). W odległości około 15 metrów na południe od bramy znajduje się fragment muru obronnego z dwoma arkadami przy wewnętrznej elewacji.
pokaż bramę św Wawrzyńca na mapie
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Avril T., The walled towns of Ireland, Dublin 1992.
Bradley J., The Topography and Layout of Medieval Drogheda, „Journal of the County Louth Archaeological and Historical Society”, Vol. 19, No. 2/1978.
Bradley J., Walled towns in Ireland, Dublin 1995.
Brady C., The medieval town walls of Drogheda, „Archaeology Ireland”, 23/2003.
Burridge K., Conservation plan. Town walls and other defences of Drogheda, Drogheda 2006.
Fleming J.S., The town-wall fortifications of Ireland, London 1914.
Salter M., Medieval walled towns, Malvern 2013.