Historia
Początki klasztoru związane były z założeniem szpitala pod wezwaniem św. Marii d’Urso, ufundowanego w latach 1206-1214, kiedy to Ursus de Swemele, zamożny i wpływowy mieszkaniec Droghedy, zbudował przytułek poza zachodnią bramą miasta, celem opieki nad chorymi, bezdomnymi i biednymi mieszczanami. Szpital został poświęcony Matce Boskiej Dziewicy, ale wkrótce został nazwany za pomocą przyrostka de Urso, od imienia fundatora. Przywilej z 1214 roku przyznał szpitalowi pole o powierzchni czterdziestu akrów, usytuowane poza zachodnią bramą miasta, na którym szpital już istniał lub był wówczas budowany. Najpóźniej pod koniec XIII wieku klasztor włączony został w obręb przesuniętych fortyfikacji miejskich.
W późnym średniowieczu klasztor i szpital zarządzany był jako przeorat przez Fratres Cruciferi, zakon szpitalników kierujących się regułą św. Augustyna, co prowadziło później do częstego mylenia go z klasztorem augustianów. Jednakże przywilej Ursusa nie wspominał o Fratres Cruciferi, ani o żadnym innym zakonie, możliwe więc że początkowo fundator sam miał zamiar nim zarządzać po złożeniu ślubów zakonnych, jako pierwszy przeor. Po jego śmierci nad szpitalem czuwać miał opiekun (łac. custos) wybierany przez „dobrych ludzi” z Droghedy, którzy mieli prawo zwolnić go w przypadku niewłaściwego postępowania. Tytuł kustosza został zignorowany już w 1228 roku, w dokumencie który odnosił się do przeora domu lub szpitala Ursusa.
Nowa fundacja początkowo napotykała trudności, związane między innymi z prośbą do arcybiskupstwa Armagh o zezwolenie na odprawianie nabożeństw. Klasztor zderzył się ze sprzeciwem walijskiego przeoratu w Llanthony, który posiadał prawa parafialne dla miasta Droghedy. W 1214 roku zawarto porozumienie, na mocy którego Llanthony zezwoliło na udzielanie pensjonariuszom ograniczonych sakramentów spowiedzi i ostatniego namaszczenia. Szpitalowi zezwolono również na utrzymanie cmentarza z bezpłatnym pochówkiem oraz na prowadzenie klasztoru. Jednakże wszystkie wpłaty parafian na rzecz klasztoru w cztery główne święta w roku miały być przekazywane kościołowi parafialnemu, a inne funkcje sakramentalne, takie jak chrzty, małżeństwa i spowiedź, poza pensjonariuszami były w szpitalu zabronione.
Pomimo początkowych ograniczeń, szpital i klasztor od końca XIII wieku prosperowały. Najpóźniej około 1228 roku uzyskały status przeoratu, a do 1235 roku były na tyle dobrze ugruntowane i ważne, że stały się miejscem podpisania umowy o spornych ziemiach między Hughem de Lacy, earlem Ulsteru, a niejaką Roesią de Verdín. W 1311 roku odnotowano, że oskarżony o morderstwo Gilbert Cayss zrzekł się królewskich ziem, czyli przysiągł opuścić na zawsze kraj, ślubując przed koronerami z Droghedy w kościele św. Marii d’Urso. Kolejnym wskaźnikiem statusu szpitala były częste upoważnienia jego przeora do działania w imieniu papieża lub arcybiskupa Armagh w sprawach administracji kościelnej. Wzmianki te zaczęły się już w 1252 roku, kiedy to przeor kościoła św. Marii d’Urso był jednym ze starszych duchownych mianowanych przez papieża do rozstrzygania sporu między katedrą w Dublinie a przeorem klasztoru w Llanthony. Dalsze podobne przypadki odnotowano w przekazach pisemnych w 1299, 1425, 1472, 1485 i 1494 roku.
Dobrobyt klasztoru musiał w dużej mierze opierać się na dochodach z posiadanych gruntów. Ursus pierwotnie uposażył szpital znacznymi majątkami w Droghedzie, z których pobierano czynsze od dzierżawców, a także całą ziemią, którą posiadał na wyżynach między Droghedą a Ardee. Z biegiem czasu nabywano kolejne nieruchomości, dzięki czemu w ciągu kolejnych trzech stuleci od chwili powstania, szpital i klasztor zyskiwał coraz większe bogactwo i prestiż, o czym świadczyłoby wybudowanie pod koniec XV wieku dzwonnicy i szeregu murowanych budynków na południe od kościoła. W 1475 roku irlandzki parlament udzielił nawet klasztorowi specjalnej licencji na zakup gruntów i nieruchomości o wartości 10 funtów rocznie, w celu zwiększenia liczby nabożeństw i zapewnienia lepszych warunków dla gości i pensjonariuszy.
W pierwszej połowie XVI wieku klasztor i szpital mogły podupaść, pomimo że ich majątek wyceniony został w 1540 roku na 19 funtów i 100 szylingów rocznego dochodu, co czyniło je najbardziej dochodowym ze wszystkich domów klasztornych w Droghedzie. Zapis arcybiskupa Armagh z 1527 roku odnotował mianowanie brata Nicholasa Corbaly’ego przeorem klasztoru św. Marii d’Urso, jako następcę Johna Willy’ego, który zrezygnował, ponieważ w szpitalu nie było wystarczającej liczby konfratrów, aby przeprowadzić elekcję kanoniczną. Nicholas Corbaly był ostatnim przeorem św. Marii d’Urso i po jego rozwiązaniu w 1540 roku otrzymał rentę w wysokości 5 funtów. Budynki klasztorne i grunty po kasacie zostały wydzierżawione londyńskiemu kupcowi Nicholasowi Dowanowi na dwadzieścia jeden lat, za roczny czynsz w wysokości 19 funtów, a wyposażenie zostało sprzedane za łączną kwotę 13 funtów i 19 szylingów. W 1553 roku odnotowano, że Anthony March ubiegał się o dzierżawę kościoła św. Marii d’Urso, ale jego starania zakończyły się niepowodzeniem, ponieważ w latach 1555-1556 szpital i jego posiadłości zostały przekazane gminie Drogheda. Odtąd też główne budynki dawnego klasztoru popadały w ruinę i z czasem zajęte zostały przez zabudowę nowożytną.
Architektura
Klasztor i szpital choć pierwotnie założony został poza obrębem lokacyjnej części Droghedy, jeszcze przed końcem XIII wieku znalazł się w południowo – zachodnim narożniku miasta, wewnątrz obwodu murów obronnych. Usytuowany został na lekko opadającym ku południowi terenie, gdzie tuż za linią obwarowań płynęła szerokim korytem rzeka Boyne. Prawdopodobnie nachylenie terenu wpłynęło na decyzję o budowie klauzury i wirydarza nie po północnej stronie kościoła, gdzie krużganek górowałby nad świątynią, ale na południu, tak by łatwiej można się zaopatrywać w wodę z rzeki lub źródeł na południe od kościoła.
Kościół klasztorny był budowlą typową dla irlandzkich mendykantów. U schyłku średniowiecza skaładał się z prostokątnej nawy głównej o szacunkowej długości 27,5 metrów i szerokości 7,5 metra oraz prezbiterium o tej samej szerokości i długości 23,3 metra, pomiędzy którymi w XV wieku dobudowano smukłą czworoboczną wieżę. Ponadto po północnej stronie nawy głównej znajdować się mogła wąska nawa boczna. Prezbiterium od wschodu zamknięte było prostą ścianą, przeprutą dużym ostrołucznym oknem maswerkowym. Prawdopodobnie prostą fasadę z portalem wejściowym i dużym oknem miała też nawa główna.
Kondygnacje wieży od strony zewnętrznej rozdzielono gzymsami kordonowymi, pomiędzy którymi rozmieszczono otwory okienne. Na najwyższym piętrze z czterech stron świata umieszczono duże dwudzielne okna z kamiennymi krzyżami i zamknięciami w tak zwane ośle grzbiety. W południowej części wieży, w wysuniętej prostokątnej wieżyczce, osadzono dostępną przez półkolisty portal klatkę schodową, doświetlaną drobnymi otworami szczelinowymi. Na poziomie dachów kościoła z obu stron przebito proste czworoboczne otwory, natomiast podsklepione przyziemie wieży otwarto na nawę i prezbiterium dużymi ostrołucznymi arkadami z fazowanymi obramieniami.
Zabudowania klasztornej klauzury znajdowały się po południowej stronie kościoła, gdzie wraz z nim trzema skrzydłami otaczały czworoboczny wirydarz. Wszystkie trzy budynki najprawdopodobniej były dwukondygnacyjne i sąsiadowały z krużgankami, które nie były dostawione, ale znajdowały się w przyziemiu skrzydeł. Było to cechą charakterystyczną wielu późnośredniowiecznych irlandzkich klasztorów. Całkowita szerokość wewnętrzna skrzydła południowego wynosiła około 6,5 metra, podczas gdy szerokość zachodniego była nieco mniejsza, około 5,4 metra. Szerokości skrzydła wschodniego mogła być podobna do szerokości skrzydła południowego. Otoczony nimi wirydarz musiał mieć wymiary około 13,5 metra z północy na południe i około 11-14 metrów na linii wschód – zachód. Poszczególne części powstawały etapowo, przy czym najpóźniej zbudowana została partia zachodnia klauzury, na co wskazywałaby zmiana w charakterze muru na styku południowym i zachodnim oraz dość niezgrabne wstawienie końca wewnętrznego muru we wnękę w ścianie zachodniej skrzydła południowego.
Układ pomieszczeń w zabudowaniach klauzury prawdopodobnie nie odbiegał znacznie od typowego dla średniowiecza schematu. W najważniejszym skrzydle wschodnim zapewne znajdował się kapitularz, w którym zakonnicy gromadzili się na obrady pod przewodnictwem przeora. Piętro skrzydła wschodniego zajmować musiało dormitorium, na co wskazywałby odpływ latryny, zwyczajowo sąsiadującej z pomieszczeniami sypialnymi, osadzony w narożniku południowo – wschodnim klauzury. Położenie głównego wejścia do zabudowań klasztornych zlokalizowane było na jednym z krańców skrzydła zachodniego. Oprócz niego musiały się tam znajdować pomieszczenia gospodarcze o charakterze magazynów i spiżarni. Skrzydło południowe mogło być zarezerwowane na refektarz i kuchnię.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego zachowały się fragmenty XIII-wiecznych murów prezbiterium i nawy, wraz z XV-wieczną wieżą kościoła klasztornego. Ściana nawy głównej przetrwała jedynie na długości około 5 metrów. W prezbiterium widoczna jest obniżona ściana południowa oraz ściana wschodnia wraz z pozbawionym maswerku i dolnej partii muru dużym oknem. Obecnie przez kościół biegnie alejka, połączona z ulicą Father Connolly Way. Teren szpitala i klasztornego wirydarza jest dziś w całości zajmowany przez współczesną zabudowę i znany przede wszystkim z prac archeologicznych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bradley J., The Topography and Layout of Medieval Drogheda, „Journal of the County Louth Archaeological and Historical Society”, Vol. 19, No. 2/1978.
Halpin E., Excavations at St. Mary d’Urso, Drogheda, County Louth, „Journal of the County Louth Archaeological and Historical Society”, Vol. 23, No. 4/1996.
Kelly M.J., Three Monasteries of Drogheda, „Journal of the County Louth Archaeological Society”, Vol. 10, No. 1/1941.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.