Historia
Pierwsza budowla sakralna na wzgórzu Down (gael. Dún Lethglaise) założona miała zostać przez św. Patryka, misjonarza i organizatora życia religijnego w Irlandii, późniejszego patrona wyspy, który według tradycji w 461 roku miał zostać pochowany w założonym przez siebie kościele. Jego następcą stali się biskupi, sprawujący władzę na obszarze kontrolowanym przez dynastię Dál Fiatach ze wschodniego Ulaid (ang. Ulster). W 495 i 497 roku według roczników ulsterskich Dún Lethglaise zostało dwukrotnie zaatakowane, co było zarazem pierwszą wzmianką w przekazach pisemnych, odnoszącą się do wzgórza i usytuowanego na nim fortu (gael. dún). Sam kościół wspomniano w rocznikach dopiero w 583 roku, kiedy to zmarł biskup o imieniu Fergus. W VI i VII wieku w Irlandii rozpowszechnił się ascetyczny monastycyzm, za sprawą którego, nie wcześniej niż w VIII wieku, pod patronatem rodu Dál Fiatach, ufundowany został w Dún Lethglaise klasztor. Po raz pierwszy został on odnotowany w 753 roku, przy okazji śmierci opata lub biskupa, niejakiego Scannlána.
W 825 roku Dún Lethglaise po raz pierwszy zostało splądrowane przez wikingów. Kolejny atak odnotowany został w przekazach w 942 roku i następnie w 989 roku. W 1016 roku klasztor miał zostać spalony przez obcych przybyszy, zapewne również Skandynawów. Do najazdów doszło także w 1040 i 1069 roku, tym razem jednak bez wzmianek o tym kim byli napastnicy. Prawdopodobnie większość, o ile nie wszystkie z tych napaści, kończyła się niszczeniem drewnianej zabudowy klasztoru. W efekcie w X lub XI wieku w Dún Lethglaise powstać mogły pierwsze bardziej znaczące zabudowania murowane, z cylindryczną wieżą monastyczną na czele. W 1111 roku pożar w Dún Lethglaise wywołać miało uderzenie w nią pioruna, zaś w 1164 roku klasztor ponownie był obiektem najazdu, podczas goszczenia przedstawicieli klanów Cinél Conaill i Cinél Eogain. Wcześniej, w 1007 roku, w Dún Lethglaise zginąć miał Mátudan, syn Domnalla, króla Ulaid, zabity przez niejakiego Torca w kościele św. Brygidy, co wskazywałoby na funkcjonowanie już na wzgórzu innych budowli sakralnych poza głównym kościołem katedralno – klasztornym.
W 1111 roku synod w Ráth Breasail ustanowił podział Irlandii na diecezje zgodne z modelem rzymskim, nadającym każdemu biskupowi jurysdykcję nad konkretnie zdefiniowanym terytorium. W Dún Lethglaise od 1124 roku był nim Máel M’Aedhog, lepiej znany jako Malachy, posiadający znaczne wpływy w ruchu reformatorskim. Po nim od około połowy XII wieku urząd biskupi sprawował Malachy II, w czasach którego w 1169 roku doszło do anglo-normańskiej inwazji na Irlandię. Kilka lat po jej rozpoczęciu, Dún Lethglaise stało się jednym z głównych celów najeźdźców, jako miejsce pochówku św. Patryka i były ośrodek władzy Dál Fiatach. Wzgórze katedralne zostało zajęte w 1177 roku przez Johna de Courcy, w trakcie śmiałej kampanii poprowadzonej rzekomo przy wykorzystaniu jedynie 24 rycerzy i 300 zbrojnych. Następnie król Henryk II nadał Johnowi de Courcy tą część Ulsteru, jaką zdołał on sobie wywalczyć.
Po zajęciu Dún Lethglaise John de Courcy pojmał biskupa i papieskiego legata w drodze do Dublina. Obu jednak szybko zwolnił, zapewne w ramach pojednania i ustanawiania nowego porządku na podbitych terytoriach. De Courcy założył też i hojnie uposażył w Dún Lethglaise benedyktyńskie opactwo, do którego sprowadził mnichów z Chester pod przewodnictwem pierwszego przeora Williama de Etteshall. Osiedli oni przy katedrze, przemianowanej wówczas ze Świętej Trójcy na wezwanie św. Patryka. W 1185 roku de Courcy dokonał wielkiego propagandowego sukcesu, zapraszając legata papieskiego na świadka ponownego pochówku ciał Patryka, Brygidy i Kolumby, trzech najbardziej czczonych świętych Irlandii. W ten sposób zapewnił Down status centrum pielgrzymkowego, niemal tak ważnego jak konkurencyjne Armagh, które wówczas znajdowało się poza bezpośrednimi wpływami anglo-normańskimi.
W XIII wieku biskupstwo Down funkcjonowało na północnym skraju anglo-normańskiej marchii, pomiędzy ziemiami kontrolowanymi przez zdobywców, a utrzymywanymi przez celtyckich rdzennych władców. Biskupi wybierani byli zgodnie z procedurą ustaloną przez papieża Honoriusza III na soborze z 1215 roku, zgodnie z którą kapituła katedralna informowała króla o nominacji, ten wyrażał zgodę, a biskup był zatwierdzany lub unieważniany przez papieża. W 1220 roku przeor i konwent z Down wysłali petycję do angielskiego króla, w której mowa była między innymi o przeprowadzonej niedawno odbudowie lub przebudowie kościoła katedralnego. W 1329 roku udzielono pozwolenia na zaciągnięcie pożyczki w wysokości 500 florenów, potrzebnej na prace budowlane przy katedrze, być może związane z odbudową ze zniszczeń spowodowanych ponad dekadę wcześniej, w trakcie walk ze szkockimi wojskami Edwarda Bruce’a.
U schyłku średniowiecza biskupstwo Down było ubogie, od 1441 roku połączone z diecezją Connor. Na początku XVI wieku katedra musiała znajdować się w złym stanie. W 1519 roku biskup Tiberius zamknął, czy też połączył kilka klasztorów w Down, dzięki czemu był w stanie sfinansować naprawy ścian i dachu kościoła. Już jednak do 1538 roku budynek został zniszczony, wraz z sanktuarium św. Patryka, Brygidy i Kolumby, w trakcie kampanii wojskowej prowadzonej przeciwko Irlandczykom Conna O’Neilla. Przez kolejne dwieście pięćdziesiąt lat katedra miała pozostawać w stanie ruiny, zaś biskupi urzędowali w bezpiecznym Dublinie. Do odbudowy przystąpiono dopiero w 1790 roku z inicjatywy pierwszego markiza Downshire, ale niestety w jej trakcie całkowicie zburzono wczesnośredniowieczną wieżę klasztorną i znaczne fragmenty zachowanego do tego czasu kościoła. Prace budowlane zakończono w 1818 roku, choć jeszcze w latach 20-tych XIX wieku dobudowano wieżę. Ostatnie większe współczesne prace remontowe miały przy katedrze miejsce w latach 80-tych XX wieku.
Architektura
Katedrę i zabudowania monastyczne wzniesiono na wzgórzu, które w średniowieczu prawie ze wszystkich stron otoczone było wodą szerokiego estuarium pływowego rzeki Quoile. Jedyne połączenie z lądem funkcjonowało od strony wschodniej, gdzie znajdowała się świecka osada, rozciągająca się w dół zbocza, w kierunku niskiego grzbietu łączącego wzgórze z obszarem poza estuarium. Pomimo dogodnych warunków terenowych, cały kompleks sakralnych zabudowań już w V wieku otoczony był rowem suchej fosy o szerokości około 3 metrów i głębokości ponad 2 metrów, charakteryzującej się z obu stron stromymi skarpami. Materiał wydobyty z rowu posłużył do budowy ziemnego wału, w czole którego poprowadzona została palisada, utworzona ze słupów starannie podpartych wewnętrznymi belkami wiążącymi. W tej samej lub być może w kolejnej fazie przed wałem przekopano zewnętrzny rów, a dodatkowo od zewnątrz lekką barierę przed atakiem utworzyło kilka rzędów drewnianych pali. W ramach późniejszych prac refortyfikacyjnych, główna palisada przesunięta została na koronę ziemnego wału.
Centralną część założenia we wczesnym średniowieczu zajmować musiał kościół, zapewne o konstrukcji drewnianej, z dachem przykrytym strzechą lub gontem. Obok kościoła znajdował się wielki krzyż, który pomimo usytuowanego nieopodal cmentarza nie był znacznikiem grobowym, ale publicznym, bogato zdobionym pomnikiem wyznaczającym centralne miejsce klasztoru. Wzdłuż wewnętrznej krawędzi obwałowań musiały rozłożyć się zabudowania mieszkalne i gospodarcze zakonników, wraz z najważniejszymi dla wspólnoty pomieszczeniami, takimi jak refektarz, czy kuchnia. Część z tych budynków wznoszono na planie koła lub owalu. Podstawy ścian domów były budowane z kamieni i darni, w których znajdowały się słupy do dźwigania belek dachowych. Powyżej poziomu gruntu zapewne wykorzystywano już tylko drewno i darń, przy czym ściany mogły mieć znaczną wysokość sięgającą około 1,8 metra.
Około X-XI wieku po południowej stronie kościoła wybudowana została smukła wieża o cylindrycznym rzucie, budowla typowa dla wczesnośredniowiecznego celtyckiego monastycyzmu. Jak inne tego typu, zapewne pełniła ona funkcję strażniczo – obronną. Mogły w niej być składowane najwartościowsze przedmioty zakonników i biskupów, mogła też służyć jako refugium w chwili tymczasowego zagrożenia. Na co dzień jej najwyższa kondygnacja zapewne pełniła rolę dzwonnicy. Wieża z Down wzniesiona została z kamienia, wiązanego bardzo silną zaprawą. Miała około 20 metrów wysokości, mury grube na około 0,9 metra i średnicę wnętrza wynoszącą 2,4 metra. Wejście do niej musiało znajdować się kilka metrów nad poziomem gruntu, gdzie dostępne było za pomocą drabiny, łatwej do wciągnięcia w razie zagrożenia.
Romański kościół katedralny z XII wieku przypuszczalnie był budowlą jednonawową z transeptem i prezbiterium po stronie wschodniej o nieznanym zamknięciu. W XIII wieku na jego miejscu wzniesiono pięcioprzęsłową budowlę z ostrołucznymi, profilowanymi arkadami opartymi na prostokątnych, mocno wydłużonych w planie filarach. W XV wieku katedra nadal miała skromną formę budowli pięcioprzęsłowej, bazylikowej, opiętej od zewnątrz przyporami. Masywne były zwłaszcza dwie środkowe przypory wschodnie, umieszczone przy stoku wzniesienia i niosące wieloboczne wieżyczki. Pomiędzy nimi znajdowało się duże ostrołuczne okno maswerkowe, nad którym umieszczono triadę połączonych małych otworów lancetowatych. Nawy boczne z trzech stron doświetlały równo rozmieszczone pomiędzy przyporami okna dwudzielne, ostrołucznie zamknięte. Niższe okna dwudzielne wypełniały clerestorium nawy głównej, po jednym dokładnie nad każdą archiwoltą międzynawowej arkady, gdzie zostały przebite obok starszych, zamurowanych okien z XIII wieku. Od strony zewnętrznej elewacje katedry ujęte były gzymsem cokołowym i gzymsem podokiennym. Mury wieńczyły odsadzone uskokami przedpiersia.
Po północnej stronie kościoła katedralnego w XII/XIII wieku zbudowany został klasztor benedyktyński. Składał się on z trzech lub czterech skrzydeł, otaczających czworoboczny wirydarz. Jako że katedra była krótka, obie budowle nie stykały się ze sobą, a pomiędzy fasadą kościoła a klasztorem zapewne funkcjonował wolny od zabudowy plac. Układ klauzury zgodny był z benedyktyńskim schematem. Skrzydło wschodnie mieścić mogło w przyziemiu kapitularz, lekko wysunięty ryzalitem ku wschodowi, natomiast w skrzydle północnym mieścił się refektarz, również wysunięty ryzalitem poza obręb zabudowań. Skrzydło wschodnie mogło sięgać jeszcze dalej ku północy. Przypuszczalnie niedaleko klasztoru benedyktynów stał średniowieczny kościół parafialny, a nieco dalej na wschodzie klasztor augustiański św. Jana.
Stan obecny
Obecna forma katedry jest wynikiem odbudowy z przełomu XVIII i XIX wieku. Posiada układ i bryłę kościoła z późnego okresu średniowiecza, za wyjątkiem powiększonej o czworoboczną wieżę i przedsionek zachodniej fasady. Pośród przemurowanych ścian najwięcej zabytkowej substancji zachowała elewacja wschodnia z dwoma masywnymi przyporami – wieżyczkami, a także XIII wieczne arkady międzynawowe. Niestety większość pozostałego oryginalnego detalu architektonicznego została usunięta lub gruntownie odnowiona. Co gorsza całkowicie, włącznie z fundamentami, rozebrano wczesnośredniowieczną cylindryczną wieżę klasztorną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
Rankin J.F., Down Cathedral, Belfast 1997.
Proudfoot B., Excavations at the Cathedral Hill, Downpatrick, Co. Down: Preliminary Report on Excavations in 1953, „Ulster Journal of Archaeology, Third Series”, Vol. 17/1954.
Proudfoot B., Excavations at the Cathedral Hill, Downpatrick, Co. Down: Preliminary Report on Excavations in 1954, „Ulster Journal of Archaeology, Third Series”, Vol. 19/1956.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.