Historia
Zamek w Donegal (gael. Dhún na nGall) po raz pierwszy odnotowany został w przekazach pisemnych w 1505 roku, w chwili śmierci Hugh Roe O’Donnella, wodza klanu O’Donnellów z Tyrconnel. Miał on być jego fundatorem, a także wraz z żoną Nualą O’Brien założycielem miejscowego konwentu franciszkanów. Klasztor w Donegal ufundowany został około 1475 roku, dlatego prace budowlane nad zamkiem również musiały zostać przeprowadzone w latach 70-tych XV wieku, lub najwcześniej w drugiej połowie lat 60-tych XV wieku.
W 1564 roku w przekazach pisemnych wspomniany został zarówno „stary zamek”, jak i „nowa wieża”, co być może odnosiło się do pierwotnej wieży mieszkalnej i dobudowanej niewiele wcześniej jednej z baszt w murze obwodowym. Wzmocnienie zamku nie zapobiegło jego zajęciu przez Anglików. W 1588 roku rada w Dublinie otrzymała doniesienie o spaleniu zamku przez O’Donnellów, aby uniemożliwić jego użytkowanie Anglikom (według innego przekazu do spalenia miało dojść w 1595 roku, kiedy to zniszczone zostały pozostałe siedziby O’Donnellów). W 1610 roku garnizonem zamku dowodził Basil Brooke, który w 1620 roku otrzymał dzierżawę, trzy lata później uczynioną stałą. Basil Brooke na początku XVII wieku przebudował wieżę mieszkalną, poprawiając jej komfort zgodnie z ówczesną modą. W kolejnej fazie wzniósł na dziedzińcu duże nowożytne skrzydło.
W 1641 roku Donegal było zajmowane przez sir Plenry’ego Brooke’a, syna zmarłego w 1633 roku Basila. Mieszkał on na zamku i dowodził garnizonem, utrzymywanym w związku z powstaniem irlandzkich katolików. W 1651 roku Donegal zajęte zostało na krótko przez markiza Clanricard, próbującego utrzymać go przeciwko angielskim wojskom Olivera Cromwella. Rodzina Brooke powróciła do Donegal po uspokojeniu sytuacji wewnętrznej, ale już w latach 70-tych XVII wieku przeprowadziła się do rezydencji w pobliżu Lisnaskea. Zamek należał odtąd do rodu Gore, późniejszych earlów Arran, którzy nie przywiązywali do niego większej wagi i pozwolili na początku XVIII stulecia popaść w ruinę. Dopiero w latach 1991-1996 zamek został gruntownie odrestaurowany przez Urząd Robót Publicznych.
Architektura
Zamek zbudowany został na niskim klifie w zakolu rzeki Eske, w pobliżu jej ujścia na południowym – zachodzie i połączenia na północy z mniejszym strumieniem. Jego głównym elementem była prostokątna wieża mieszkalna o znacznych wymiarach 16,6 x 10,6 metrów i murach grubości w przyziemiu 2,3 metra, usytuowana w północnym narożniku dziedzińca wielkości około 45 x 37 metrów. Dziedziniec otoczony był murem obronnym, prawdopodobnie już w pierwszej fazie wzmocnionym basztą w narożniku zachodnim. Kolejna, czworoboczna w planie baszta, chroniąca narożnika południowego, dobudowana mogła zostać w XVI wieku.
Wieża mieszkalna wzniesiona została z łamanego kamienia i ciosów wzmacniających narożniki budowli. Miała cztery kondygnacje wysokości, pierwotnie zwieńczone w koronie przedpiersiem ochraniającym dookolny chodnik straży. W jego narożnikach znajdować się mogły bartyzany lub czworoboczne wykusze machikułowe, być może dobudowane w XVI wieku. Początkowo w murach wieży przeprute były otwory szczelinowe, doświetlające przyziemie i mniej ważne pomieszczenia. Oprócz nich na górnych kondygnacjach musiały się znajdować nieco większe okna, prawdopodobnie o formach późnogotyckich (być może zamknięte w popularne na terenie Irlandii ośle grzbiety). W XVI wieku część okien (np. południowe na pierwszym piętrze) mogło zostać powiększonych. Wejście do wieży znajdowało się na poziomie dziedzińca, mniej więcej pośrodku krótkiej ściany południowo – wschodniej. Jak w innych irlandzkich wieżach mieszkalnych, mogło być zamykane ryglem i łańcuchem przeciąganym przez żelazną kratę.
We wnętrzu wieży główne pomieszczenie parteru przykrywało sklepienie kolebkowe, natomiast wyższe kondygnacje drewniane stropy. W przyziemiu oprócz głównego pomieszczenia mieścił się korytarzowy przedsionek, połączony w grubości muru z komorą dla strażnika i ze spiralną klatką schodową w narożniku południowym. Spiralne schody wiodły jedynie na drugą i trzecią kondygnację, podczas gdy czwarta skomunikowana była schodami w grubości narożnika północnego. Druga kondygnacja była nieogrzewana, musiała więc, podobnie jak parter, pełnić funkcje pomocniczo – gospodarcze. Na trzeciej kondygnacji ogrzewanie zapewniał kominek. Przypuszczalnie pomieszczenie tego piętra pełniło rolę reprezentacyjnej auli, natomiast na najwyższej kondygnacji znajdowała się komnata mieszkalna.
Stan obecny
Zachowany do czasów współczesnych zamek jest w dużej części efektem nowożytnych prac budowlanych. Z oryginalnej XV-wiecznej wieży mieszkalnej zachowały się mury obwodowe do poziomu trzeciego piętra wraz z klatką schodową w grubości narożnika południowego i zablokowanymi schodami północnymi. Praktycznie cały detal architektoniczny został wymieniony, wpierw w XVI wieku, a następnie na początku XVII stulecia. Z tego okresu pochodzą między innymi otwory okienne, kominki i ryzalitowy wykusz na południowej elewacji, zbudowany w miejscu pierwotnego wejścia do wieży. Narożne bartyzany zostały w okresie nowożytnym podwyższone celem pomieszczenia małych pokoi, a pomiędzy nimi w podwyższone mury wstawiono dodatkową kondygnację z licznymi ścianami szczytowymi i dachami dwuspadowymi. Połączony z wieżą mieszkalną mur jest dziś w dużej części nowożytną i współczesną, dużo cieńszą rekonstrukcją. Najstarsze są fragmenty najgrubsze, znajdujące się po stronie południowej i zachodniej. Baszta południowa pochodzić może z XVI wieku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Leask H.G., Irish castles and castellated houses, Dundalk 1951.
McNeill T.E., Wilkin M.A., Donegal Castle, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 58/1999.
Rowan A., The buildings of Ireland. North West Ulster, London 1979.
Salter M., The castles of Ulster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.