Historia
Franciszkański klasztor w Donegal założony został około 1474 roku przez Hugh O’Donnella i jego żonę Nualę. Prace budowlane nad dość rozległym konwentem ukończone zostały w podstawowym zakresie około 1488 roku, kiedy to Donegal gościło kapitułę prowincjonalną. Rozbudowa trwała jednak jeszcze pod koniec XV wieku lub na początku XVI stulecia, przy wyraźnie ograniczonych funduszach, skutkujących gorszym wykonaniem detalu architektonicznego. Mogło to być spowodowane śmiercią fundatora klasztoru w 1505 roku.
Ze względu na odległe usytuowanie w stosunku do angielskich ośrodków administracji, mnisi z Donegal przetrwali okres XVI-wiecznej reformacji i kasat zakonów. Kres ich klasztoru nastąpił dopiero na początku XVII wieku, wraz z ostatecznym podbojem Ulsteru przez Anglików. W 1601 roku zabudowania klasztorne ufortyfikowano i obsadzono garnizonem Nialla Garbha O’Donnella, który walczył po stronie Anglików przeciwko kuzynowi Red Hughowi. W czasie oblężenia na terenie klasztoru doszło do eksplozji prochu, która wraz z wywołanym pożarem zniszczyła większość zabudowań. Sześć lat później pozostałości klasztoru zostały skonfiskowane i przekazane sir Basilowi Brooke’owi, kapitanowi i właścicielowi miejscowego zamku.
Architektura
Klasztor założony został nad brzegiem ujścia rzeki Eske do zatoki, przez co od północy i zachodu ograniczony był wodą. U schyłku średniowiecza składał się z kościoła klasztornego o stosunkowo bogatym układzie przestrzennym oraz zabudowań klauzury, otaczających trzema skrzydłami czworoboczny wirydarz. Klauzura zlokalizowana była po północnej stronie kościoła, z którym sąsiadowała na wysokości wschodniej części nawy i prezbiterium. Zapewne w bliskiej odległości znajdowały się również zabudowania gospodarcze konwentu.
Kościół miał mocno wydłużony rzut o całkowitej długości 44,5 metra i szerokości 6,7 metra w prezbiterium i nawie głównej. Zarówno od zachodu, jak i od wschodu, świątynię zamykały proste ściany. Jak w większości mendykanckich kościołów z terenu Irlandii, nawę od prezbiterium oddzielała czworoboczna wieża o tej samej szerokości. Od południa znajdowała się wąska, czteroprzęsłowa nawa boczna, połączona w narożniku z południowym ramieniem transeptu. Transept był bardzo szeroki, gdyż sięgał wschodniej ściany wieży. Dodatkowo z jego elewacji wschodniej wysunięto prostokątną kaplicę. Prezbiterium od północy sąsiadowało z niewielką zakrystią.
Okna kościoła były ostrołuczne. Miały rozglifione ościeża od wewnątrz i podwójnie fazowane ościeża na zewnątrz. Wielkością wyróżniało się maswerkowe okno wschodnie prezbiterium i okno południowe transeptu. Zapewne duże okno ostrołuczne oświetlało też nawę główną od zachodu. Mniejsze okna musiały znajdować się w zachodniej i południowej ścianie nawy bocznej, w murach bocznych transeptu oraz od południa w prezbiterium. Elewacja północna kościoła, z racji przystawionych krużganków, musiała w większości być pozbawiona otworów okiennych. Główne wejście do kościoła najpewniej wiodło od zachodu do nawy głównej. Kolejne portale łączyły kościół z krużgankiem poprzez przyziemie wieży i ze skrzydłem wschodnim przez prezbiterium.
Wirydarz był niewielki, wielkości około 9,5 x 10,4 metra. Otaczający go krużganek zwrócony był w stronę dziedzińca arkadami, zapewne powstałymi w różnych etapach, gdyż różniącymi się od siebie. Przy skrzydle północnym były to arkady półkoliste, z filarami rozstawionymi co niecałe 0,8 metra. Zostały one prymitywnie wykonane z długich, cienkich trzonów o ośmiobocznym przekroju, za pomocą słabo profilowanych kapiteli, przechodzących do łuków o pojedynczym fazowaniu. Przy wschodnim skrzydle oraz po stronie południowej arkady były ostrołucznie zamknięte, mocniej profilowane, osadzone na połączonych parach ośmiokątnych trzonów. Zapewne powstały one w pierwszej fazie, natomiast gorzej wykonane arkady północne wykonano później, pośpiesznie lub przy ograniczonych środkach finansowych. Arkady od strony krużganka były wzmocnione przyporami, choć tylko pomiędzy szóstym i siódmym łukiem, czyli pośrodku boku wirydarza.
Najstarszym i najważniejszym skrzydłem klauzury był budynek wschodni, w przyziemiu zapewne mieszczący kapitularz, a na piętrze dormitorium. W północnej części skrzydło to zakończone było nieco szerszym blokiem latrynowym. Skrzydło północne również było dwukondygnacyjne. W przyziemiu zapewne mieściło spiżarnie i kuchnię przy narożniku zachodnim, natomiast na piętrze długą salę refektarza. Najkrótsze skrzydło zajmowało zachodnią część wirydarza. Od południa sąsiadowało z grubą ścianą nawy mieszczącą schody.
Stan obecny
Mury klasztoru uległy na przestrzeni wieków znacznej degradacji. Zachowała się północna ściana nawy o długości niecałych 9 metrów, duża część murów prezbiterium kościoła, południowa ściana szczytowa transeptu oraz krótkie odcinki murów klauzury, głównie na terenie skrzydła północnego. Arkady krużganków widoczne są w dwóch odcinkach ścian: północnym i wschodnim, co pozwala porównać efekty prac z XV i XVI wieku. Ponadto spośród detali architektonicznych zachowało się południowe okno transeptu z fragmentami maswerku, częściowo wschodnie i południowe okna prezbiterium, portal w północnej ścianie prezbiterium oraz piscina i wnęka ścienna w południowo – wschodniej części prezbiterium.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Fennell W.J., The Franciscan Abbey of Donegal, „Ulster Journal of Archaeology”, Second Series, Vol. 6, No. 4/1900.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
Rowan A., The buildings of Ireland. North West Ulster, London 1979.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.