Historia
W X wieku w Donaghmore założony został klasztor, według tradycji powstały z inicjatywy świętego Farannana. Na synodzie w Rathbreasil z 1111 roku Donaghmore zostało włączone do diecezji Lismore, a jego ziemie stały się własnością biskupstwa. Prawdopodobnie niedługo później, być może około połowy XII stulecia, w Donaghmore wzniesiono romański kościół, dedykowany świętemu założycielowi klasztoru. U schyłku średniowiecza mury jego nawy podwyższono i przebito nowe okno, ale budynku nigdy nie poddano większej przebudowie. Kres jego funkcjonowania nastąpić mógł w trakcie walk irlandzko – angielskich z połowy lub z końca XVII wieku.
Architektura
Kościół składał się z prostokątnej w planie nawy o wymiarach 12,1 x 7,3 metra, połączonej od wschodu z bardzo małym, prawie kwadratowym prezbiterium o długości ścian około 2,5 metra. Od zachodu na osi pierwotnie znajdowała się niewielka kruchta. Mury dwóch głównych części budynku uzyskały grubość 0,9 metra, typową dla wczesnośredniowiecznych budowli sakralnych. Wzniesiono je z obciosanego od strony lica łamanego kamienia o dużych i nieregularnych rozmiarach, uzupełnianego drobnym gruzem. U schyłku średniowiecza ściany wzdłużne nawy kościoła podwyższono i zwieńczono przedpiersiem.
Oświetlenie kościoła pierwotnie zapewniały dwa symetrycznie rozmieszczone okna w południowej ścianie nawy, jedno okno pośrodku ściany północnej nawy i jedno na osi wschodniej ściany prezbiterium. Wszystkie je zamknięto półkoliście, rozglifiono do wnętrza, a od zewnątrz ujęto uskokiem muru, przy czym półkoliste archiwolty utworzono z pojedynczych kamieni. Ponadto prezbiterium doświetlono nieco większym, ale również romańskim oknem północnym, a od wschodu słońce wpadało na poddasze prezbiterium prostym otworem szczelinowym. Wtórnie przepruto proste okno we wschodniej części północnej ściany nawy.
Wejście do kościoła w ścianie zachodniej nawy wyposażono w bogato zdobiony portal o formie uskokowej, z półkolistym zamknięciem. Jego archiwolty uformowano z klińców ułożonych w jodełkę i klińców zlicowanych, a także ozdobiono wzorami gęsto rozmieszczonych guzów. Na ościeżach zastosowano misternie płaskorzeźbione motywy szewronów, zygzakowatych rowków, spirali, koralików i pasów liści. Narożniki uskoków ujęto wałkami. Głęboki, niemal tunelowaty łuk miał żebro w podłuczu w połowie głębokości, a na bocznych ościeżach musiały znajdować się półkolumnowe podpory dla tego żebra. Wielokątne profile i koralikowe dekoracje na wałkach były porównywalne do portali kościołów w Aghadoe i Clonkeen, ale z jedną bardzo istotną różnicą: w dwóch ostatnich miejscach elementy te nałożono na narożne kolumienki w zagięciach ościeży, podczas gdy w Donaghmore wzór zastosowano na narożnych wałkach.
We wnętrzu prezbiterium przykrywało proste kamienne sklepienie kolebkowe, nad którym funkcjonowało poddasze, kryte wysokim dachem dwuspadowym. Wejście do niego prowadziło nietypowo za pomocą drabiny dostawianej do otworu przebitego nad arkadą tęczy, która rozdzielała prezbiterium od nawy. Arkada podobnie jak portal zachodni miała formę trójuskokową z półkolistym zamknięciem. Płakorzeźbione były cokoły, kapitele oraz klińce tworzące archiwolty. Narożniki uskoków ujęte były wałkami, przy czym środkowy miał formę wieloboczną.
Stan obecny
Kościół zachował do chwili obecnej w całości mury obwodowe, za wyjątkiem niewielkiej kruchty zachodniej, po której pozostały ślady na elewacji nawy. Budynek pozostaje niezadaszony. Korona murów wzdłużnych nawy zapewne jest efektem prac budowlanych z XVI wieku, podobnie jak wschodnie okno ściany północnej. Portal wejściowy do prezbiterium, portal zachodni i arkada tęczy na przestrzeni wieków uległy uszkodzeniu i mocnemu zwietrzeniu, choć nadal świadczą o bogatym programie dekoracyjnym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Crawford H.S., Donaghmore Church, Co.Tipperary, „Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, 39/1909.
Harbison P., Guide to national and historic monuments of Ireland, Dublin 1992.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. The first phases and the Romanesque, Dundalk 1977.
O’Keeffe T., Romanesque Ireland: architecture and ideology in the twelfth century, Rochester-New York 2003.