Historia
Według tradycji wczesnośredniowieczny klasztor w Donaghmore (gael. Domhnach Mór) ufundowany miał zostać w V wieku przez świętego Patryka, który następnie powierzyć go miał świętemu Kasjanowi. W obrębie klasztoru wzniesiono kościół zwany Wielkim (gael. Donnach Mor Muighe Echnach), zapewne wyróżniający się na tle innych ówczesnych budowli sakralnych rozmiarami. W X lub XI wieku na terenie klasztoru wzniesiono cylindryczną wieżę. W XIII wieku kościół klasztorny stał się parafialnym, a w XV wieku uległ gruntownej przebudowie lub też wzniesiono na jego miejscu budowlę późnogotycką. Do porzucenia kościoła dojść mogło w czasie walk irlandzko – angielskich z połowy XVII stulecia.
Architektura
Klasztor założony został na zachodnim brzegu rzeki Boyne, na jednym z licznych w okolicy łagodnych pagórków. Początkowo składać się musiał z wolnostojącego kościoła, a także z usytuowanych w pewnym oddaleniu prostych pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych, zapewne wzniesionych w konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Obok kościoła musiał znajdować się wielki krzyż lub kamienna płyta z wyrzeźbionym krzyżem, które nie były znacznikami grobowymi, ale publicznymi, najczęściej bogato zdobionymi pomnikami, wyznaczającymi centralne miejsce klasztoru. W XII wieku po zachodniej stronie kościoła zbudowana została typowa dla celtyckiego monastycyzmu cylindryczna wieża o smukłej i wysokiej bryle, pełniąca funkcję obronne lub wartowniczo – ostrzegawcze. Mogły w niej być deponowane najwartościowsze przedmioty mnichów, składowane wewnątrz zwłaszcza w okresach zagrożenia. Na co dzień wieże tego typu funkcjonowały jako dzwonnice. Całe założenie klasztorne prawdopodobnie było otoczone rowem i wałem.
Przedromańskie iryjskie kościoły klasztorne najczęściej budowane były według jednolitego schematu, na rzucie krótkiego prostokąta o niewielkich rozmiarach, bez wyodrębnionego od strony zewnętrznej prezbiterium. Oświetlenie było słabe, gdyż szczelinowe okna umieszczano jedynie na osi od wschodu i we wschodniej części ściany południowej. Wejście zwyczajowo znajdowało się po stronie zachodniej, najczęściej w czworobocznym portalu z prostym nadprożem i ościeżami rozszerzającymi się w dolnej części. Cechą charakterystyczną przedromańskich kościołów były wysokie dachy o stromo nachylonych kalenicach, nierzadko oparte na wysuniętych od wschodu i zachodu murach wzdłużnych, czyli na tak zwanych antach, lub na osadzonych pod okapami wspornikach. Detal architektoniczny był bardzo skromny w stosunku do późniejszych sakralnych budowli romańskich, choć niewykluczone, że wczesne kościoły mogły mieć wnętrza pokryte malowidłami, a dekoracje mogły być tworzone w drewnie.
Wieżę wzniesiono z bloków ciosanego wapienia, układanego w bardzo równe warstwy o nieco zróżnicowanej wysokości, z okazjonalnymi wstawkami z ciemniejszego czertu (skały krzemionkowej). Uzyskała 4,9 metra średnicy i wysokość ponad 26 metrów. Podstawę wieży ujęto uskokowym cokołem z dwoma gzymsami. Zwieńczenie miało formę kamiennego dachu o stożkowatej formie. Cztery okna wieży otrzymały odmienne formy. Patrząc od dołu: z prostym nadprożem, z dwuspadowym zwieńczeniem, z półkolistym zamknięciem i ponownie z prostym nadprożem. Okno z dwuspadowym zwieńczeniem na trzecim piętrze było na tyle duże, że mogło doświetlać skarbiec. Możliwe, że na najwyższej kondygnacji nie umieszczono otworów dla dzwonów, co byłoby rozwiązaniem bardzo nietypowym. Jeśli okna te pominięto, oznaczałoby to, że już na etapie planowania wieża miała mieć ograniczoną funkcję dzwonnicy (wieże postrzegane wyłącznie jako symbole prestiżu kościelnego nie wymagały dużej ilości okien).
Wejście do wieży ze względów obronnych tradycyjnie osadzono na poziomie pierwszego piętra, około 3,4 metra nad poziomem gruntu. Zostało zamknięte półkoliście, z lekko nachylonymi ościeżami i otworem poszerzającym się w dolnej partii, na całej wysokości ujętym profilowaniem w postaci delikatnego rowku. Na kamieniu zwornikowym (szczytowym klińcu archiwolty) i kamieniu umieszczonym bezpośrednio nad nim, wyrzeźbiono ukrzyżowaną postać, z nogami ostro zwróconymi w lewo. Ponadto po obu stronach ościeży osadzono płaskorzeżbione głowy. Styl w jakim zaprezentowano Chrystusa był nietypowy dla irlandzkiego repertuaru ikonograficznego rzeźb ukazujących ukrzyżowanie w kamieniu. Bardziej przypominał figurę z kości słoniowej lub metalu, jakie umieszczano w karolińskich i włoskich przedstawieniach Chrystusa z około połowy XI wieku. Całość dekoracji wejścia, zwłaszcza układ detali, nawiązywała do portalu w cylindrycznej wieży w szkockim Brechin.
Stan obecny
Jedyną murowaną pozostałością klasztoru jest dziś cylindryczna wieża z XII wieku. Na tle innych budowli tego typu wyróżnia się ona bardzo dobrej jakości murarką, dekoracją rzeźbiarską wejścia oraz brakiem okien na najwyższej kondygnacji, pomimo zachowania kamiennego dachu stożkowego (ciężko ustalić, czy jest to efekt nowożytnych napraw z XVIII i XIX wieku, czy też pierwotne, unikalne rozwiązanie). Oprócz wieży na terenie dawnego klasztoru zachowała się zachodnia część XV-wiecznego kościoła parafialnego z podwójną dzwonnicą, prawdopodobnie dobudowaną w XVII stuleciu. Kościół późnogotycki zapewne wzniesiono na miejscu starszego kościoła klasztornego, z którego zachował się jedynie rzeźbiarski detal w postaci głowy, wmurowanej w południową elewację późniejszego kościoła.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
French N.E., Navan by the Boyne, Navan 2002.
Lalor B., The Irish round tower: origins and architecture explored, Dublin 1999.
Manning C., Early Irish Monasteries, Dublin 1995.
O’Keeffe T., Ireland’s round towers: buildings, rituals, and landscapes of the early Irish church, Stroud 2004.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.