Historia
Zamek prawdopodobnie zbudowany został we wczesnych latach XVI wieku. Z pewnością nastąpiło to przed 1544 rokiem, kiedy to po raz pierwszy odnotowano go w przekazach pisemnych. Ufundowała go rodzina Quin, lecz wkrótce potem przeszedł w ręce klanu MacSuibhne z Tuath, dla których stał się główną siedzibą. MacSuibhne pochodzili ze Szkocji, w Irlandii osiedli przed początkami XIV wieku, stając się wkrótce jednym z najmożniejszych w regionie rodów. W okresie wczesnonowożytnym ich nazwisko zostało zangielszczone jako MacSweeneyowie z Doe.
W 1588 roku zamek Doe dał schronienie hiszpańskim marynarzom, którzy rozbili się w czasie nieudanej wyprawy Wielkiej Armady. Wychować się w nim miał Red Hugh O’Donnell, wódz klanu i dowódca irlandzkiej konfederacji podczas wojny dziewięcioletniej z lat 1593-1603. Ponadto kwaterę główną miał w nim umieścić sir Cahir O’Doherty, przed atakiem na Derry w 1608 roku. Gdy kilka lat później Ulster został ostatecznie podbity przez Anglików i poddany ich kolonizacji, Maol Mhuire MacSuibhne, wódz MacSuibhne na dTuath, otrzymał pozwolenie na zatrzymanie części ziem w północnym Donegal, ale siedziba rodowa w Doe została przejęta przez Anglików. W 1614 roku zamek został zakupiony przez kapitana Johna Sandforda. Pięć lat później został opisany jako silnie ufortyfikowany, ale najwyraźniej nie spełniał nowożytnych wymagań mieszkaniowych, gdyż około 1623 roku Sandford dokonał znacznej rozbudowy Doe.
W ciągu kilku dekad po upadku Ulsteru spadkobiercy Maola Mhuire MacSuibhne zachowali jedynie ułamek ziem, którymi niegdyś władali w tym regionie. Podobnie jak wiele innych gaelickich rodzin ucierpiałych z powodu plantacji Ulsteru, postrzegali oni powstanie z 1641 roku jako okazję do podważenia angielskiego osadnictwa. W tym samym roku MacSuibhne odbili zamek, dzięki czemu w 1642 roku Owen Roe O’Neill miał gdzie przybyć, gdy przypłynął z kontynentu z oddziałem około 160 irlandzkich weteranów, aby wziąć udział w powstaniu. W ciągu kilku lat zamek został jednak ponownie zajęty i przez wiele lat służył jako kwatera dla angielskiego garnizonu. Ponowne krótkotrwałe odbicie zamku przez MacSweeneyów miało miejsce w 1689 roku i zakończone zostało wraz z upadkiem Jakuba II oraz jego jakobickich zwolenników.
Zamek przeszedł na własność rodziny Vaughan po ustabilizowaniu sytuacji wewnętrznej w kraju. W bliżej nieznanym okresie XVIII wieku porzuciła ona stare zabudowania na rzecz wygodniejszej rezydencji. Na przełomie XVIII i XIX wieku, za sprawą małżeństwa, zamek przeszedł w ręce generała George’a Vaughana Harta, który odnowił podupadłą budowlę. Jego rodzina przeniosła się w 1864 roku do Killderry House w Muff. Następnie zamek został sprzedany Stewartowi z Ards i wynajmowany był różnym dzierżawcom. Po raz drugi został opuszczony i popadł w ruinę około 1890 roku. Dopiero w 1932 roku nabyła go Irlandzka Komisja Ziemska, która sfinansowała gruntowny remont.
Architektura
Zamek zbudowany został w ustronnym, południowym zakątku zatoki Sheephaven, która osłaniała go od sztormów Oceanu Atlantyckiego. Wzniesiono go na wąskim cyplu, z trzech stron otoczonym przez wodę i żwirowo – skaliste plaże. Z czwartej, zachodniej strony dostęp do zamku zabezpieczono poprzecznym przekopem, przed którym teren zaczynał się lekko wznosić. Nie tylko to osłabiało obronność Doe, ale i morskie pływy, podczas których woda w zatoce czasowo obniżała się na tyle, że mogła ułatwić obejście zamku od mniej strzeżonej strony.
Główną i najstarszą budowlą zamku była czworoboczna wieża mieszkalna, wzniesiona na planie prostokąta o wymiarach 9,2 x 7,6 metra, z murami o grubości około 1,6 metra na poziomie przyziemia, co dawało wewnętrzną przestrzeń wielkości 4,3 x 5,8 metra. Wysokość wieży sięgała około 16,7 metrów do korony wieńczącego mury przedpiersia. U podstawy wieżę opięto pochyłym od zewnątrz cokołem. Całość wzniesiono z łamanego, łączonego zaprawą kamienia, za wyjątkiem narożników wzmacnianych ciosami. Koroną murów poprowadzony był dookolny chodnik straży, prawdopodobnie otaczający przykryte dwuspadowym dachem poddasze. Otwory okienne w dolnych kondygnacjach i w mniej ważnych pomieszczeniach były proste i szczelinowe. Na piętrach znajdowały się wąskie, ale bardziej ozdobne okna z zamknięciami w postaci oślich grzbietów.
Wejście umieszczono tradycyjnie na poziomie dziedzińca, mniej więcej pośrodku ściany południowej. Korytarz w grubości muru połączono z głównym pomieszczeniem przyziemia i z klatką schodową w grubości narożnika południowo – wschodniego. Cztery kondygnacje rozdzielone były wyłącznie drewnianymi stropami. Przyziemie zwyczajowo służyło celom gospodarczym. Na pierwszym piętrze w grubości muru umieszczono latrynę, część ta musiał więc pełnić już funkcje mieszkalne. Nietypowo drugie piętro było prawdopodobnie głównym pomieszczeniem magazynowym zamku i można się na nie było dostać tylko z trzeciego piętra. Na trzecim piętrze również zlokalizowano latrynę. Duże wielodzielne okno w ścianie południowej wskazywałoby, że była to główna sala zamkowa o cechach reprezentacyjnych.
Około połowy XVI wieku wieżę otoczono murem obejmującym z grubsza kwadratowy obszar o wymiarach około 30 x 28 metrów. Charakteryzował się on dość licznymi załamaniami i uskokami. Prosta na całej długości była jedynie kurtyna północna, we wschodnim narożniku zakończona cylindryczną w planie basztą o stożkowatej bryle. Pozostałe trzy narożniki obwodu wzmocniły machikułowe czworoboczne bartyzany. Zarówno mur, jak i cylindryczną basztę zwieńczono blankowanym przedpiersiem, które w przypadku baszty wysunięto przed lico jej murów, celem utworzenia machikułów. Baszta uzyskała trzy kondygnacje, była więc wyższa tylko o jedno piętro od sąsiednich kurtyn. Jej usytuowanie w północno – wschodnim narożniku prawdopodobnie spowodowane było chęcią kontroli wejścia do głębszej części przyzamkowej zatoki.
Główna brama wjazdowa na dziedziniec znajdowała się pośrodku zachodniego odcinka muru obwodowego. Ponadto pośrodku kurtyny wschodniej funkcjonowała prostsza furta, ułatwiająca komunikację z przystanią. Od zachodu dostęp do bramy wiódł przez kamienną groblę i most nad fosą. Wjazd flankowała czworoboczna wieża, czy też baszta przybramna, natomiast nad samym portalem zawieszony został wykusz machikułowy, od zewnątrz oparty na trzech uskokowych wspornikach. Nad środkowym z nich wmurowano płaskorzeźbioną maskę, być może symbolicznie strzegącą zamku. Bezpośrednio za bramą umieszczono wejście do podziemnego korytarza, który prowadził do furty wypadowej, otwierającej się na wykutą w kamieniu fosę.
Stan obecny
Zamek uznawany jest dziś za najbardziej kompletną budowlę mieszkalno – obronną gaelickich klanów z regionu Ulsteru, choć został częściowo przekształcony w okresie nowożytnym. W najstarszej części założenia, centralnie położonej wieży mieszkalnej, przeprute są liczne wtórne otwory okienne i drzwiowe. Pośród nich wyróżnia się pierwotne późnogotyckie wielodzielne okno południowe na najwyższej kondygnacji. Zmieniono także formę przedpiersia i częściowo wnętrza budynku (nowożytne kominki, wnęki ścienne, tynki). Od strony zewnętrznej wieża jest dziś od południa i wschodu przysłonięta zabudowaniami z XVII-XIX wieku. Mur obronny zachował się na całym obwodzie, lecz musiał być odnawiany przez Vaughana Harta. Przebudował on znaczną część zamku, ale celowo starał się zachować jego ogólny obronny charakter. Zrekonstruowane zostały zwłaszcza duże partie w pobliżu bramy głównej, do której dodano przedbramie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Corlett C., Doe Castle, Co. Donegal, „Archaeology Ireland”, 74/2016.
Doherty C., Flight of the Earls. Teitheadh na nIarla, [b.m.w.] 2007.
Rowan A., The buildings of Ireland. North West Ulster, London 1979.
Salter M., The castles of Ulster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.