Historia
Wczesnośredniowieczny klasztor w Devenish założony został przez świętego Lasrena, znanego też pod imieniem Molaisse, zmarłego według irlandzkich roczników w 563 lub 570 roku. Miał on wraz ze swoimi akolitami wybrać odludne miejsce zwane Damynis, gdzie wzniesiono kaplicę lub oratorium z przywiezionymi z Rzymu relikwiami, choć niewykluczone, że miejsce na którym założono klasztor pierwotnie było siedzibą pomniejszego irlandzkiego władcy (łac. reguli). W jednym z przekazów odnotowano nazwę tej siedziby jako Druim Clethchoir. Miała ona zostać przekazana świętemu w podziękowaniu za ugaszenie pożaru, który groził zniszczeniem domu gościnnego króla.
W 836 roku wszystkie budowle sakralne, skupione wokół jezior Loch Erne Lower i Loch Erne Upper, zostały spalone przez skandynawskich pogan. Pośród nich Roczniki Ulsteru wymieniły klasztor „Daimhini„. Następnie pod rokiem 923 te same roczniki odnotowały, że flota Skandynawów operująca na Loch Erne splądrowała wyspy i otaczające je terytoria, opuszczając jezioro latem następnego roku. Możliwe, że w życiu monastycznej społeczności w Devenish nastąpiła wówczas przerwa. W 868 roku odnotowana została śmierć Martaina, opata „Cluain Mic Nois” (Clonmacnois) i „Daiminis” (Devenish), co sugerowałoby, że następca Molaisse’a przynajmniej tymczasowo wycofał się do innego klasztoru (tak jak następca Kolumby został przeniesiony z Iony do Kells w 877 roku). Potwierdził to późniejszy wpis o tym, że Maelachaidh, wiceopat, czyli przeor Clonmacnois i opat Devenish, poniósł męczeńską śmierć z rąk Dealbun Cathon.
Wraz z ustaniem wikińskich najazdów, klasztor został reaktywowany w Devenish i odbudowany. Odtąd też w przekazach pisemnych zaczęto odnotowywać rosnące świeckie zaangażowanie opatów w politykę i spory plemienne, czy międzyklanowe. Pierwotny tytuł opatów Devenish, opisywanych jako następców (gael. comarba) Molaisse, czyli duchowych zwierzchników wspólnoty, zaczęto zamieniać na tytuł szlachetnych przywódców (gael. erenach), zapewne celem podkreślenia ich świeckiej pozycji jako władcy wspólnoty i strażnika jej praw oraz własności. Na synodzie w Cashel z 1101 roku ustanowiono, że żaden władca świecki nie powinien być erenachem, że żaden erenach nie powinien mieć żony, a żaden z kościołów nie może być współdzielony między dwoma erenachami.
W 1157 roku zabudowania klasztoru wraz z jego kościołami spłonęły. W Rocznikach Ulsteru nie zapisano z jakiego powodu, mogło więc dojść do przypadkowego zaprószenia ognia lub do pożaru wywołanego uderzeniem pioruna. Nie odnotowano również kiedy przeprowadzona została odbudowa klasztoru. Być może w związku z jej ostatnim etapem wzniesiono jedną z najpóźniejszych na terenie Irlandii okrągłych wież monastycznych, która zastąpiła starszą, nieukończoną lub zniszczoną w trakcie pożaru. Ponadto około trzeciej ćwierci XII wieku zbudowane zostało kamienne oratorium, czy też niewielki kościół przeznaczony na relikwie świętego. W pierwszej ćwierci XIII stulecia sytuacja ekonomiczna mnichów nadal musiała być dobra, gdyż ufundowano duży murowany kościół. Od XV wieku pełnił on funkcję kolegiaty, przy której działali świeccy celtyccy księża Culdee (gael. Céli Dé). Jeden z nich miał być stałym wikariuszem parafii i kolegiaty w Devenish.
Upadek i kres monastycznej społeczności z Devenish przyniosła w XVI wieku reformacja. Ze względu na usytuowanie, odległe od dużych zanglicyzowanych ośrodków, Devenish mogło się przez dość długi czas opierać kasacji. Zmiany przyniósł dopiero całkowity podbój Ulsteru. W 1607 roku angielskie oddziały miały już biwakować w pobliżu ruin klasztoru. W 1609 roku funkcjonować miał jeszcze kościół parafialny, zapewne dawny główny kościół klasztorny, którego naprawy częściowo sfinansowali miejscowy proboszcz i wikariusz. W 1622 roku mianowany został w Devenish pierwszy protestancki pastor, zaś niewiele później siedzibę parafii przeniesiono do Monea. Pomimo tego część z murowanych budowli klasztoru przetrwała w dość dobrym stanie aż do początku XIX wieku, kiedy to niestety rozebrano na materiał budowlany XII-wieczne oratorium i XIII-wieczny kościół.
Architektura
Klasztor założony został we wschodniej części niewielkiej wyspy na jeziorze Lower Lough Erne, w pobliżu porośniętego trzcinami niskiego brzegu, ku któremu teren lekko opadał z zachodu. Początkowo wszystkie budynki były najpewniej wzniesione z drewna lub plecionki i gliny. Centralną pozycję zajmować musiał niewielki kościół lub kaplica, obok których zwyczajowo stawiano wielki krzyż. Całość otoczona była ziemnym wałem na planie zbliżonym do koła lub owalu. Poza jego obrębem najpewniej funkcjonowały pomocnicze zabudowania mieszkalne i gospodarcze, których skupiska lub pojedyncze chaty wraz z przyległymi poletkami ogrodzone był płotkami. Po wschodniej stronie, w miejscu gdzie brzeg był najłagodniejszy, funkcjonować mogła przystań.
W bliżej nieznanym okresie, zapewne przed połową XII wieku, na terenie klasztoru wzniesiono pierwszą okrągłą wieżę, typ budowli charakterystyczny dla celtyckich wczesnośredniowiecznych ośrodków monastycznych. Wieże te pełniły funkcje obronne lub wartowniczo – ostrzegawcze. Mogły w nich być również deponowane najwartościowsze przedmioty mnichów, zwłaszcza w okresach zagrożenia. Ponadto najwyższe kondygnacje był przeznaczone na dzwonnice. Najstarsza wieża z Devenish miała średnicę około 5 metrów u podstawy. Wysokość sięgać mogła około 20 metrów, choć niewykluczone, że jej budowa została porzucona przed ukończeniem. Ewentualnie wieża uległa zawaleniu jeszcze w okresie wczesnego średniowiecza, co dało asumpt do budowy drugiej cylindrycznej wieży po stronie południowej.
Wieżę południową z końca XII wieku wzniesiono na planie koła o średnicy 4,8 metra. Przy budowie korzystano z ociosanych bloków piaskowca, kwadratowych i prostokątnych od strony lica, charakteryzujących się diagonalnym zdobieniem grzebieniowym elewacji (ang. comb dressing) i sporadycznymi połączeniami spoin o półkolistych lub guzowatych występach (ang. joggle joint). Na zewnętrznej powierzchni pozostawiono także nieliczne trójkątne otwory maczulcowe. Wysokość wieży sięgnęła około 25 metrów. Koronę murów zwieńczono kamiennym dachem o formie stożka, zbudowanym na zasadzie wspornikowej, z podpierających się kamieni, w każdej warstwie lekko wysuniętych ku środkowi, aż całość można było zamknąć pojedynczym kamieniem centralnym. U podstawy wieżę opięto niskim cokołem z prosty gzymsem.
Do wieży wejść można było po drabinie, dostawianej do portalu na pierwszym piętrze, którego próg znalazł się na wysokości 2,6 metra. Portal ten wykonano z dokładnie opracowanych ciosów, zamkniętych u góry półkoliście. Bezpośrednio nad wejściem, na poziomie drugiego piętra umieszczono duży otwór okienny z dwuspadowym zamknięciem, prawdopodobnie doświetlający skarbiec. Dwa wyższe piętra doświetlono już tylko pojedynczymi, małymi, prostokątnymi otworami. Najwyższą kondygnację z dzwonami tradycyjnie przepruto liczniejszymi oknami, otwartymi na wszystkie strony świata. Otrzymały one kształty wysokich prostokątów i lekkie rozglifienie. Ponad oknami dzwonnicy umieszczono cztery rzeźbione głowy i zdobiony fryz, elementy niespotykane w żadnej innej okrągłej wieży monastycznej i absolutnie wyjątkowe dla tego typu budowli. Wskazywałyby one na zainteresowanie eksperymentowaniem i udoskonalaniem podstawowej, a pod koniec XII wieku dobrze ugruntowanej formy wież. Głowy przedstawiały trzech mężczyzn i jedną kobietę, albo trzech starszych brodatych mężczyzn i jednego młodszego, gładko ogolonego, być może św. Patryka, św. Kolumbę oraz św. Molaise. Fryz ułożono z różnych motywów: dużych okręgów między obramowaniami, wzorów w kształcie litery S między obramowaniami (przypominających fale) i małych okręgów między obramowaniami.
Wewnątrz wieży z kondygnacji wejściowej klapa w podłodze prowadziła do ciemnego przyziemia. Również wyższe kondygnacje zalane były półmrokiem. Wszystkie piętra rozdzielały płaskie drewniane stropy, przez które przepruto otwory dla drabin, co nie pozostawiało wiele wolnego miejsca, zwłaszcza na mniejszych kondygnacjach górnych (obwód wież monastycznych stopniowo zmniejszał się ku górze). Pomiędzy pierwszym, drugim i trzecim piętrem umieszczono osiem wystających wsporników ściennych, z których trzy uzyskały kształt haków. Prawdopodobnie niektóre z nich zostały umieszczone w celu zapewnienia miejsca do wieszania skórzanych toreb na manuskrypty lub inne cenne przedmioty, natomiast pozostałe osadzono na tym samym poziomie co odsadzki stropowe, musiały więc zapewniać większą stabilność podłóg.
W połowie lub w trzeciej ćwierci XII wieku, na terenie klasztoru wzniesiony został mały kamienny kościół lub oratorium przeznaczone na relikwie świętego (ang. St Molaise House). Utworzony został na rzucie prostokąta o wewnętrznych wymiarach 5,9 x 3,4 metra, przy masywnych ścianach grubości od 0,9 do 1,2 metra. Nad murami znajdował się pojedynczy wysoki dach dwuspadowy, w całości wykonany z kamienia, od wschodu i zachodu zakończony trójkątnymi szczytami. We wszystkich narożnikach utworzono niewielkie pilastry, skierowane na wschód i zachód, wyposażone w kolumienki z bazami i kapitelami. Dekoracja tych ostatnich oparta była na motywach palmet, zwojów i plecionek. Wejście znajdowało się na osi ściany zachodniej. Miało prostokątną formę z nadprożem wykonanym z pojedynczego kamienia.
W pierwszej ćwierci XIII wieku po wschodniej stronie oratorium wzniesiony został nowy kościół, będący największą murowaną budowlą na terenie klasztoru. Uzyskał w planie kształt prostokąta o wewnętrznych wymiarach 24,5 x 5,4 metra, przy czym długość początkowo była mniejsza o niecałe 3,6 metra. Oświetlenie kościoła zapewniały wąskie i wysokie okna z półkolistymi zamknięciami, na całej wysokości oprofilowane dwoma półwałkami z dwoma rowkami, a powyżej archiwolty profilowanym gzymsem z półkolistym wybrzuszeniem obejmującym okno. W ścianie wschodniej kościoła trzy okna tego typu tworzyły triadę. Do wschodniej części południowej ściany dostawiona była smukła czworoboczna wieża, najpewniej o funkcji dzwonnicy. Po północnej stronie kościoła, blisko wschodniego krańca, od czasu późnego średniowiecza znajdował się dwukondygnacyjny budynek o szerokości zewnętrznej 7,2 metra, wysunięty na około 11,1 metra. Duży, przypominający transept aneks po stronie południowej, prawdopodobnie dostawiony dopiero w XVI wieku, służył jako mauzoleum miejscowej rodziny Maguire.
Stan obecny
Na terenie Devenish znajduje się dziś jedna z najlepiej zachowanych i najłatwiej dostępnych na terenie Irlandii monastycznych okrągłych wież, a zarazem jedna z najbardziej wyszukanych (niestety rzeźbione głowy i zdobiony gzyms znajdują się tak wysoko nad ziemią, że trudno je dokładnie obejrzeć, chyba że przez lornetkę). Wieża z Devenish należy do ostatniej grupy okrągłych wież, jakie powstały we wczesnośredniowiecznych irlandzkich klasztorach, i reprezentuje punkt bliski apogeum ich rozwoju. Ponadto na wyspie w stanie zaawansowanej ruiny zachował się tak zwany Dom św. Molaise’a, czyli XII-wieczna kaplica lub grobowiec, a także Teampull Mor, XIII-wieczny kościół wraz późniejszymi aneksami. Druga z okrągłych wież to już niestety tylko relikty murów na poziomie gruntu. Po zachodniej stronie, już poza obrębem wczesnośredniowiecznego klasztoru, zobaczyć można pozostałości zabudowań augustianów. Jeden z największych skarbów Devenish, Sozscél Molaise, XI-wieczny zdobiony metalowy relikwiarz lub futerał na świętą księgę, powstały na bazie drewnianego rdzenia z VIII wieku, znajduje się obecnie w Narodowym Muzeum Irlandii w Dublinie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Lalor B., The Irish round tower: origins and architecture explored, Dublin 1999.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. The first phases and the Romanesque, Dundalk 1977.
O’Keeffe T., Ireland’s round towers: buildings, rituals, and landscapes of the early Irish church, Stroud 2004.
Ralegh Radford C.A., Devenish, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 33/1970.
Rowan A., The buildings of Ireland. North West Ulster, London 1979.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.