Historia
Klasztor augustiańskich kanoników regularnych pod wezwaniem św. Marii, według pojedynczej wzmianki źródłowej, założony miał zostać w Devenish już w 1130 roku. Bardziej jednak prawdopodobne, że klasztor zaczął funkcjonować w późniejszym okresie średniowiecza. Mógł zostać zbudowany lub gruntownie przebudowany w XV wieku, gdy sąsiedni stary kompleks monastyczny miał już czasy świetności za sobą. Według umieszczonej w klasztornym kościele inskrypcji, założenie konwentu augustiańskiego nastąpić miało w Devenish w 1449 roku z fundacji Matthew O’Dubegana dla Bartha O’Flannaghana, przeora Damynis.
Kres klasztorowi augustiańskiemu przyniosły działania reformacyjne, rozpoczęte w Anglii przez króla Henryka VIII. Chociaż większość irlandzkich domów zakonnych została skasowana do połowy XVI wieku, w Ulsterze, który długo opierał się fali podbojów elżbietańskich, zamknięcie klasztorów najwyraźniej zostało opóźnione o kilkadziesiąt lat. W 1607 roku sir John Davies odnotował w liście do earla Salisbury, że rozbił obóz naprzeciwko wyspy z ruinami klasztoru. W 1609 roku na wyspie działać miał jeszcze kościół parafialny, ale po 1622 roku został on przeniesiony do Monea. Teren porzuconego klasztoru był odtąd wykorzystywany jedynie jako miejsce pochówków.
Architektura
Klasztor zbudowany został w mniej więcej środkowej części pierwotnie małej wyspy na jeziorze Lower Lough Erne. Usytuowano go po zachodniej stronie starszego kompleksu monastycznego, na nieco wyżej położonym terenie, opadającym łagodnymi zboczami w stronę wody. Klasztor tworzył zwarty kompleks zabudowań, składających się z kościoła po stronie południowej i trzech skrzydeł klauzury od północy, otaczających niewielki czworoboczny wirydarz. W pobliżu klauzury musiały znajdować się jeszcze pomniejsze zabudowania gospodarcze, sady, ogrody i cmentarz. Po wschodniej i północnej stronie klasztoru przebiegał w stronę wybrzeża rów, zabagniony lub nawet okresowo napełniony wodą, oddzielający zabudowania augustianów od pozostałej części wyspy.
Kościół klasztorny w XV wieku był prostą budowlą na planie prostokąta o wymiarach około 28 x 7 metrów, składającą się z nawy i prezbiterium o tej samej szerokości, które od około 1500 roku rozdzielała czworoboczna wieża. Nawa miała mniejsze rozmiary niż część wschodnia kościoła, w której oprócz prezbiterium z głównym ołtarzem pomieścić się musiał również chór ze stallami augustianów. Górna część wieży była węższa niż korpus kościoła, dlatego jej boki przykrywać musiały niewielkie jednospadowe daszki, połączone z dwuspadowymi dachami nad nawą i prezbiterium. Od wschodu i zachodu kościół zamykały proste ściany z trójkątnymi szczytami. Z żadnej strony zwarta bryła kościoła nie wymagała podparcia przyporami.
Wejście do kościoła z zewnątrz wiodło od zachodu, osiowo umieszczonym ostrołucznym portalem z archiwoltą zdobioną w kluczu płaskorzeźbioną głową kobiety. Z krużgankiem kościół łączył się portalem północnym w przyziemiu wieży. Kolejny portal, szeroki zaledwie na 0,8 metra, umieszczono w północnej ścianie chóru, gdzie łączył się z zakrystią w skrzydle wschodnim. Uzyskał on bogate, jednolite na całej wysokości profilowanie, z którego wyprowadzono dwie narożne płaskorzeźbione sterczyny i ośli grzbiet. Ten ostatni, charakterystyczny dla irlandzkiego gotyku z XV wieku, udekorowany został kwiatonem i kwiatami na zakończeniu przeplatających się łodyg, pomiędzy którymi umieszczono dwa ptaki. Otwory okienne kościoła zapewne miały zamknięcia ostrołuczne. Wielkością wyróżniać się musiały okna w ścianach szczytowych, wschodniej i zachodniej, natomiast pozbawiona była okien część kościoła zwrócona na klauzurę.
We wnętrzu kościoła przyziemie wieży otwarto na nawę i chór szerokimi ostrołucznymi arkadami z uskokowymi, fazowanymi archiwoltami, osadzonymi na profilowanym gzymsie impostowym (wewnętrzną archiwoltę dodatkowo na wspornikach). W zachodniej arkadzie, od strony nawy po bokach archiwolty przepruto dwa wejścia, dostępne z kondygnacji osadzonej na masywnych kamiennych konsolach. Wejścia komunikować się musiały z piętrem lektorium, czyli przegrody oddzielającej część kościoła dostępną dla świeckich od części przeznaczonej wyłącznie dla zakonników. Jedno z dwóch wejść prowadziło do małej celi pod dachem jednospadowym, między wieżą a północną ścianą kościoła. Z niej za pomocą małego czterolistnego otworu widoczny był ołtarz główny, natomiast wyższe piętro na wschodnią część otwierało się wąskim, osiowo umieszczonym oknem z zamknięciem w ośli grzbiet. Komunikację pionową między kondygnacjami wieży zapewniała spiralna klatka schodowa w grubości muru południowego. Dwa piętra wieży były podsklepione gwiaździście. Jedno z pięter połączone było z poddaszem nad nawą.
Skrzydło wschodnie, najważniejsze w klasztorze, pierwotnie prawdopodobnie planowano podzielić w przyziemiu na trzy pomieszczenia: zakrystię, kapitularz i być może kalefaktorium. Najpewniej z powodu pożaru z końca XV wieku zamierzeń tych nie zrealizowano i w trakcie odbudowy wstawiono tylko jedną ścianę działową, tworzącą na południowym krańcu skrzydła z grubsza kwadratową zakrystię. Pierwsze piętro prawdopodobnie służyło jako dormitorium, ale niewykluczone, że północny kraniec piętra skrzydła nietypowo został zamknięty szachulcową ścianką i służył jako spichlerz. Węższe skrzydło północne na całej długości wypełnione było jedną dużą salą refektarza. Skrzydło zachodnie, podobnie jak wschodnie, podzielone było w przyziemiu na dwa pomieszczenia: mniejsze południowej i większe północne. Jedno z nich zajmowane miało być przez pokój gościnny.
Stan obecny
Klasztor jest dziś znacznie zdegradowaną ruiną, z murami i detalem pochodzącymi w większości z XV wieku i przełomu XV i XVI stulecia. Do poziomu gzymsu najwyższej kondygnacji przetrwała wieża kościelna wraz z dwoma arkadami w przyziemiu. Oprócz niej na terenie kościoła znaczną wysokość ma tylko północna ściana prezbiterium, w której widnieje bogato dekorowany portal z XV wieku. W obniżonej ścianie zachodniej nawy zobaczyć można częściowo rekonstruowany portal wejściowy do kościoła. Otwory okienne przetrwały tylko w murach wieży, choć okno wschodnie zostało przeniesione do kościoła w Monea. Zabudowania klauzury składają się z zachodniej ściany skrzydła wschodniego i niepełnych dwóch ścian wzdłużnych skrzydła północnego. Pozostałe partie przetrwały jedynie na poziomie uczytelnionych przez archeologów murów fundamentowych. Po południowej stronie klasztoru warto zwrócić uwagę na bogato zdobiony późnośredniowieczny krzyż, którego forma nie ma analogii na terenie Irlandii.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Griffith A.E., Pearson G.W., Waterman D.M., Wilson R.A., St. Mary’s Priory, Devenish: Excavation of the East Range, 1972-4, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 42/1979.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
Ralegh Radford C.A., Devenish, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 33/1970.
Rowan A., The buildings of Ireland. North West Ulster, London 1979.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.