Historia
Kościół w Derrybrusk odnotowany został w przekazach pisemnych po raz pierwszy w 1302 roku, kiedy to objęty został podatkiem w wysokości jednej marki. Tak mała suma wskazywałaby na skromną budowlę i niewielki zasięg parafii. Kolejny przekaz o kościele (ang. Annals of the Four Masters) miał miejsce w 1384 roku. Pod rokiem 1482 rokiem roczniki ulsterskie (ang. Annals of Ulster) zanotowały śmierć niejakiego Gilla Crist O’Fiaicha, księdza z Airach Brosca, wybitnego duchownego, który przez długi czas czterdziestu lat prowadzić miał w osadzie dom gościnny (pierwotna gaelicka nazwa Airach Brosca została później zanglicyzowana na Derrybrusk).
W okresie późnego średniowiecza kościół w Derrybrusk został gruntownie przebudowany lub wzniesiono nową konstrukcję o stylistyce późnogotyckiej, usytuowaną na miejscu pierwotnej, znanej z przekazów z XIV wieku. Być może prace budowlane miały związek ze zniszczeniami, jakie spowodowali w 1536 roku członkowie klanów O’Neill i Maguire.
Kres funkcjonowania budowli prawdopodobnie spowodowała reformacja, na skutek której społeczność protestancka pozwoliła kościołowi popaść w ruinę. Ostatecznie mogło się to stać po 1662 roku, gdy John Leslie, protestancki biskup Clogher, połączył parafię Derrybrusk z Derryvullen dla Johna Leslie Clerka, który był proboszczem tej pierwszej. Syn następcy biskupa odegrał kluczową rolę w zapewnieniu parafii nowożytnego kościoła, który zastąpił starą budowlę.
Architektura
Kościół był prostą budowlą na planie prostokąta o długości 15,5 metra i szerokości 6,5 metra, tradycyjnie orientowaną względem stron świata, pomimo braku wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium. Mury o grubości od 0,9 do 1 metra wzniesiono z łamanego kamienia, jedynie z grubsza opracowanego od strony lica i układanego bez zachowania równych warstw. Narożniki budynku wzmocnione były dużymi ciosami, zaś podstawa kościoła charakteryzowała się pochyłymi zewnętrznymi elewacjami, nadającymi murom większej stabilności. Nad całością znajdować się mógł pojedynczy dach dwuspadowy, kryty strzechą, łupkiem lub ewentualnie dachówką ceramiczną.
Wejście do kościoła znajdowało się w ścianie południowej. Ponadto w murach znajdowały się otwory okienne, z których jedno doświetlało wschodnią część prezbiterialną od południa, drugie od wschodu. Być może kolejne okno umieszczone było we wschodniej części ściany północnej, ale z pewnością nie na wspólnej osi z południowym. Ewentualnie cała elewacja północna, zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną, pozbawiona była otworów.
Okna w ścianach wzdłużnych zapewne były jednodzielne. Tradycyjnie najokazalsze było okno wschodnie, dwudzielne, zamknięte łukami w ośle grzbiety i wypełnione pięciolistnymi maswerkami. Od strony zewnętrznej okno zwieńczono prostym, zagiętym w narożnikach gzymsem, opartym na dwóch konsolach o kształtach ludzkich głów. Część zachodnia kościoła była duże gorzej oświetlona, znajdowały się tam bowiem jedynie proste otwory szczelinowe: jeden w ścianie zachodniej i trzy od południa. Oprócz jednego południowego, wszystkie je przepruto bardzo nisko.
Wnętrze kościoła musiało być podzielone na część zachodnią i wschodnią. W partii zachodniej znajdowały się dwie kondygnacje, na co wskazywałoby rozmieszczenie szczelinowych okien na dwóch poziomach. Piętro mogło być przeznaczone na emporę lub raczej na pomieszczenie dla miejscowego księdza. Część wschodnia prawdopodobnie przykryta była otwartą więźbą dachową, nie kolidującą z wysokim oknem wschodnim, osadzonym w zamkniętej odcinkowo wnęce.
Stan obecny
Do chwili obecnej zachowała się w całości ściana wschodnia i zachodnia korpusu kościoła, włącznie z obydwoma szczytami, ale bez rozgrabionych ciosów w zachodnich narożnikach. Zanikła środkowa część ściany południowej oraz praktycznie cała ściana północna. W ścianie wschodniej w dobrym stanie przetrwało dwudzielne gotyckie okno z maswerkiem i gzymsem kapnikowym opartym na rzeźbionych konsolach. Kolejną konsolę o kształcie głowy, znacznie zwietrzałą, dojrzeć można powyżej, po lewej stronie okna. W ścianie zachodniej zachował się drobny otwór szczelinowy. Kolejne dwa widoczne są od południa.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
MacKenna J.E., Derrybrusk, on Lough Erne, „Ulster Journal of Archaeology”, Second Series, Vol. 12, No. 3/1906.
Ó Dufaigh S., Notes on Parish Names and Boundaries, „Clogher Record”, Vol. 19, No. 1/2006.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.