Historia
W okresie wczesnego średniowiecza wyspa Dalkey stanowiła centrum okresowej aktywności człowieka, być może związanej z emporium dla morskich kupców i handlarzy, którzy importowali towary takie jak wino, barwniki, przyprawy, zioła, ceramikę i szkło ze wschodniej części Morza Śródziemnego i zachodniej Francji. Pośród kupców przybywających na wyspę znajdować się musieli chrześcijanie, dla których około X lub XI wieku wybudowana została kaplica, czy też niewielki kościół poświęcony św. Begnetowi. Osada na wyspie oraz jej świątynia zapewne nie miały dużego znaczenia, były bowiem jedynie sporadycznie wzmiankowane we wczesnośredniowiecznych przekazach pisemnych. Kaplica najpewniej funkcjonowała jeszcze około XV/XVI wieku, kiedy to poddano ją niewielkim przekształceniom (dzwonnica na szczycie zachodnim). Porzucona została w drugiej połowie XVI wieku lub najdalej po nieudanym powstaniu irlandzkich katolików z lat 40-tych XVII stulecia.
Architektura
Kaplica zbudowana została w północno – zachodniej części niewielkiej wyspy, oddzielonej od głównej części Irlandii cieśniną pływową o szerokości około 400 metrów. Brzegi wyspy były skaliste i wysokie, zwłaszcza po stronie wschodniej i północnej, natomiast zdatny do przybijania łodzi brzeg znajdował się bliżej kaplicy, po stronie północno – zachodniej, w pobliżu cypla który zajmowało najstarsze na wyspie osadnictwo w postaci ufortyfikowanego osiedla. Sama kaplica wzniesiona została na opadającym ku zachodowi, pierwotnie ogrodzonym murem terenie.
Kaplicę wzniesiono z lekko opracowanego od strony lica granitowego kamienia eratycznego, w dolnych partiach o bardzo dużych rozmiarach poszczególnych głazów. Była to prosta budowla na planie prostokąta o wymiarach wnętrza 3,2 x 4,2 metra, utworzona przez mury o grubości około 0,9 metra. Wysokość ścian wzdłużnych budynku była znaczna, sięgała 5,5 metra, co odpowiadało zewnętrznej szerokości krótszych boków. Smukłości nadawał bryle kaplicy stromy dach dwuspadowy oparty na trójkątnych szczytach, sięgający kalenicą wysokości 9,2 metra.
Cechą charakterystyczną kaplicy, często spotykaną w irlandzkich budowlach sakralnych wczesnego średniowiecza, były anty, czyli ryzalitowe przypory powstałe przez wysunięcie ścian wzdłużnych przed krótsze elewacje świątyni. Prawdopodbnie jednak nie miały one za zadanie wzmacniać statykę niewielkiego budynku, lecz stanowiły oparcie dla wysuniętego dachu kaplicy. Dach ten pokryty był glazurowymi dachówkami, zdobionymi parami koncentrycznych łuków, nacinanych na mokrej glinie przed szkliwieniem. Dachówki były niewątpliwie przyklejone zaprawą wzdłuż kalenicy dachu, aby zapobiec przedostawaniu się wody i nadać kościołowi dekoracyjne wykończenie. Kolor szkliwa mógł się zmieniać na pojedynczym fragmencie, ale barwy przeważnie oscylowały od żółtawobrązowej do zielonkawobrązowej i brązowej.
Wejście do kaplicy znajdowało się na osi ściany zachodniej. Było prosto wykonane z kamieni tworzących mury budynku i z masywnego, pojedynczego kamienia nadproża. Wzorem innych przedromańskich budowli sakralnych otwór został zwężony w górnej partii, ale bardzo subtelnie. W ścianie południowej umieszczono niewielki i prosty otwór okienny, przepruty wysoko po stronie zachodniej. Oświetlać mógł on galerię lub umieszczone na piętrze pomieszczenie dla miejscowego księdza. Kolejne okna o nieznanej formie znajdowały się we wschodniej części ściany południowej i na osi ściany wschodniej kaplicy. Elewacja północna zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną była pozbawiona otworów.
Stan obecny
Kaplica jest dziś niezadaszoną trwałą ruiną o pełnym obwodzie murów, niestety przekształconą częściowo w czasach nowożytnych, gdy przemurowano wschodnią część budynku i zmieniono formę okna wschodniego i południowego. Wtórnym dodatkiem jest zapewne dzwonnica wieńcząca zachodni szczyt, ale pochodzi ona jeszcze z okresu średniowiecza, przypuszczalnie z XV wieku. Całkowicie nowożytnym dodatkiem jest natomiast kominek w ścianie wschodniej, być może wybudowany przez żołnierzy okupujących wyspę w XIX wieku. Wyspa na której mieści się kaplica jest obecnie niezamieszkana, choć popularne jest organizowanie na nią jednodniowych wycieczek.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Condit E., Dalkey Island – an island on the tides of time, Bray 2001.
Dolley R.H.M., Hatting T., Hodges H.M.W., Liversage G.D., Excavations at Dalkey Island, Co. Dublin, 1956-1959, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 66, 1967/1968.
Doyle I.W., The Early Medieval Activity at Dalkey Island, Co. Dublin: A Re-Assessment, „The Journal of Irish Archaeology”, Vol. 9/1998.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. The first phases and the Romanesque, Dundalk 1977.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.