Historia
Wieża mieszkalna Cullahill zbudowana została około przełomu pierwszej i drugiej ćwierci XV wieku z fundacji klanu MacGillapatricków. Jej budowniczym mógł być Finghin MacGillapatrick, zmarły około 1450 roku pradziadek Briana, pierwszego lorda baroni Upper Ossory, który otrzymał przydomek „na Cul-choille”, czyli „z Cullahill”. Pierwsze przekształcenia budynku mogły zostać wprowadzone przez wspomnianego Briana lub w drugiej połowie XVI wieku przez jego syna i następcę Briana Oge, drugiego barona Upper Ossory. Do wieży mogła się odnosić wzmianka z 1441 roku („castrum McKilpatryk”), kiedy to mieszkańcy Kilkenny otrzymali nagrodę od króla Henryka VI za złamanie oporu MacGillapatricków. Po raz kolejny zdobyli oni Cullahill w 1517 roku („Coolkill in Ossory”), gdy po udanym oblężeniu zabrać mieli ze sobą jedną z głównych bram Cullahill, aby móc ją ustawić jako trofeum w ratuszu Kilkenny. Do ostatecznego zniszczenia i porzucenia wieży zapewne przyczyniły się walki irlandzko – angielskie z lat 40-tych XVII wieku. W 1657 roku budowlę opisano jako zrujnowaną i nie nadającą się do użytku.
Architektura
Wieża była masywną budowlą o okazałej bryle, wzniesioną na planie prostokąta o wymiarach około 15 x 126 metrów, z murami sięgającymi około 27 metrów wysokości. Wtórnie wieżę w bliskiej odległości otoczono niskim murem zewnętrznym o grubości 1,1 metra i wysokości 2,4 metra, wyposażonym w narożnikach w drobne, cylindryczne, otwarte od strony wewnętrznej baszty. Podobnie jak kurtyny, przepruto je otworami strzeleckimi przystosowanymi do ręcznej broni palnej. Wjazd w obręb bardzo wąskiego parchamu (0,9 metra) zapewne znajdował się po stronie północnej, gdzie przed wieżą utworzony był nieco szerszy dziedzińczyk. Dodatkowo po wschodniej i północno – wschodniej stronie rozpościerał się ogrodzony rozległy majdan podzamcza.
Mury wieży wzniesione zostały z lekko opracowanego od strony lica kamienia i ciosów wzmacniających narożniki. Uzyskały znaczną grubość 3,7 metra w przyziemiu i około 2,7 metra na poziomie drugiej kondygnacji, zmniejszającą się jeszcze na poziomie najwyższych pięter. W elewacjach pierwotnie przeprute były prostymi otworami szczelinowymi o ciosowych obramieniach. Oprócz nich na wyższych kondygnacjach znajdowały się także nieco szersze otwory okienne, fazowane od zewnątrz i rozglifione do wnętrza, zapewne zamknięte lancetowato lub łukami w ośle grzbiety. Co najmniej jeden otwór strzelecki znajdował się samym narożniku murów, pokrywając martwe pole ostrzału. Koronę murów wieńczył dookolny chodnik straży, zabezpieczony przedpiersiem i obiegający dwuspadowy dach najwyższego piętra. Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu pośrodku ściany północnej.
Wnętrze przyziemia wieży mieściło ciemną i chłodną komorę, doświetlaną tylko jednym otworem szczelinowym od południa. Ze względu na niewielkie rozmiary spowodowane masywnymi murami, brak ogrzewania i słabe oświetlenie, musiała na pełnić rolę spiżarni. Pomocnicze, gospodarcze przeznaczenie miało także oddzielone drewnianym stropem półpiętro, umieszczone pod sklepieniem kolebkowym. Kondygnacja trzecia i czwarta mogły pełnić funkcje mieszkalne, choć początkowo nie były wyposażone w kominki. Na poziomach tych w grubości murów umieszczono korytarze wiodące do latryn i otworów strzeleckich. Najwyższa i najobszerniejsza kondygnacja piąta mogła pełnić funkcje mieszkalno – reprezentacyjne. Wyposażona była w okna osadzone w szerokich półkolistych wnękach z bocznymi siedziskami. Komunikację zapewniały w wieży schody w grubości muru, które ze względu na jego wyjątkową masywność miały prosty bieg zamiast formy spiralnej.
Stan obecny
Wieża znajduje się dziś w ruinie. Zawaleniu uległa powyżej przyziemia cała ściana północna i część ściany zachodniej. Na poziomie parteru brakuje narożnika północno – wschodniego, a więc miejsca gdzie znajdowało się wejście do budynku i początek klatki schodowej. Zniszczeniu uległa także północna część zewnętrznego muru okalającego wieżę. Część z lancetowatych okien została przekształcona na prostokątne otwory w czasach nowożytnych. Po kilku oknach w murach pozostały już tylko spore wyrwy. Wejście do wnętrza nie zabezpieczonego budynku jest zabronione. Stanowi on własność prywatną, dlatego możliwe jest jego obejrzenie wyłącznie z przebiegającej tuż obok drogi publicznej. Być może spomiędzy drzew dostrzec można umieszczony na południowej elewacji na wysokości około 12 metrów płaskorzeźbiony maszkaron w postaci kobiety z rozwartym sromem (gael. Sheela na Gig).
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Carrigan W., The history and antiquities of the diocese of Ossory, Vol. III, Dublin 1905.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.