Historia
Grobowiec zbudowany został we wczesnym lub środkowym okresie neolitu irlandzkiego, około 3700 – 3400 roku p.n.e., jako jedna z co najmniej kilkudziesięciu budowli w regionie o formie kurhanu z dziedzińcem. Powstał i był użytkowany na stosunkowo gęsto zaludnionym od około 3800 roku p.n.e. obszarze, zamieszkiwanym przez głównie pasterską ludność o poziomie organizacji umożliwiającym wznoszenie dużych i zaawansowanych technicznie budowli. Grobowiec użytkowany był aż do epoki brązu, kiedy to zmarłych chowała w nim ludność kultury pucharów dzwonowatych. Po obsunięciu materiału budowlanego kurhan uległ zapomnieniu, dzięki czemu aż do czasów współczesnych nie podejmowano przy nim większych działań.
Architektura
Grobowiec został wzniesiony na ozie lodowcowym, czyli na silnie wydłużonym pagórku o wysokości kilkunastu metrów, wyniesionym na skutek osadzania piasku i żwiru przez wody płynące pod lub na lądolodzie. Usytuowano go w pobliżu jeziora Mallon, na terenie obejmującym także szereg mniejszych jezior na północy i północnym – wschodzie. Wydłużony kurhan grobowca skierowany został dłuższą osią ku północnemu – zachodowi i południowemu – wschodowi. Miał on klasyczny trapezoidalny kształt, długości około 20-21 metrów oraz szerokości 13,2 metra we frontalnej części południowo – wschodniej i 6,8 metra w tylnej części północno – zachodniej. Część przednia została ukształtowana do formy klina, obejmującego półkolisty w planie dziedziniec o 6 metrach szerokości i 5 metrach głębokości. Wysokość kopca nad jego środkową częścią dochodzić mogła do około 3 metrów. Wymiary klasyfikowały go nieco poniżej średniej dla grobowców z dziedzińcami.
Kopiec grobowca wokół krawędzi umocniony był na całym obwodzie murem o wysokości co najmniej 1,2 metra, utworzonym z układanego bez użycia zaprawy kamienia, którego zadaniem było utrzymywanie na miejscu luźniejszego materiału budowlanego kurhanu. Forma muru oporowego różniła się w zależności od poszczególnych odcinków. Do jego budowy używano kamieni o podobnej wielkości do tych zastosowanych w samym kopcu, ale z okazjonalnymi większymi głazami. Mniejsze kamienie były upakowywane jeden na drugim wokół dużych głazów, co prawdopodobnie odzwierciedlało różnorodność dostępnego kamienia, czy trudności w pozyskiwaniu dużych kamieni, ale być może również odmienne umiejętności lub zaangażowanie kilku zespołów budowlanych. Mur często był mocno osadzony w kopcu pod kątem, aby zwiększyć jego stabilność.
Półkolisty dziedziniec utworzony został w najszerzej części kurhanu. Otaczające go krawędzie kopca zmniejszały wysokość, od portalu wejściowego umieszczonego w najgłębszej części do zewnętrznych krańców dziedzińca. Ponadto teren dziedzińca lekko opadał od zewnątrz w kierunku wejścia do galerii grobowej. Sam portal był konstrukcją raczej prowizoryczną, z nadprożem o kształcie szerokiego trapezu o wysokości 0,9 metra, szerokości 1,8 metra i grubości 1 metra. Głazy tworzące ościeża osadzone zostały w wykopanych w podłożu gniazdach, przy czym głaz zachodni nie został dokładnie wyrównany ze wschodnim ościeżem, lecz znalazł się głębiej w przestrzeni dziedzińca, a wschodnie ościeże utworzono z dwóch nałożonych na siebie głazów. Mały trójkątny kamień klinujący został wciśnięty między górną część zachodniego ościeża a wewnętrzną krawędź nadproża, co wskazywałoby na trudności z wypoziomowaniem nadproża i doraźne rozwiązania zastosowane podczas budowy. Wejście miało 1,2 metra wysokości i 0,5 metra szerokości. Na poziomie gruntu zaznaczał je niski kamień progowy o wysokości 0,4 metra i szerokości 0,4 metra.
Galeria grobowa składała się z trzech komór o całkowitej długości 9,5 metra. Pierwsze dwie komory udało się budowniczym utworzyć poprawnie wzdłuż osi kopca, natomiast najgłębsza trzecia komora została ustawiona z odchyleniem tylnej części o kilka stopni ku północy. Ściany wszystkich komór wzniesiono z głazów ustawianych dłuższymi bokami w pionie – orostatów. Do wypełnienia niewielkich pustych przestrzeni między nimi używano odłamków piaskowca i drobnych kamieni, dążąc do stworzenia stosunkowo gładkiej powierzchni ścian komór. Zamknięto je metodą wspornikową, z częściowo nachodzących na siebie płaskich kamieni, obciążanych materiałem z kopca, aż do uzyskania pożądanej wysokość zamknięcia dachu komór, gdzie na szacowanej wysokości około 2 metrów wystarczyły już pojedyncze płaskie głazy.
Najszerszą i najwyższą była pierwsza komora o 3,2 metrach długości i 2,2 metrach szerokości, z trzema ortostatami tworzącymi każdą wklęsłą ścianę. Jej wysokość wynosiła maksymalnie 1,5 metra po stronie zachodniej i 1,6 metra po stronie wschodniej. Po stronie północno – zachodniej para osadzonych w gniazdach głazów tworzyła przejście o szerokości 0,5 metra. Druga komora miała 2,6 metra długości i 2 metry szerokości na południu, zwężając się ostro ku północy, w kierunku ostatniego zestawu ościeży między komorą centralną i tylną. Przejście pomiędzy nimi miało zbliżoną szerokość do wcześniejszego. Trzecia komora uzyskała 2,8 metra długości i 2 metry szerokości.
Stan obecny
Creggandevesky to jeden z najbardziej znanych i najlepiej zachowanych megalitycznych grobowców na terenie hrabstwa Tyrone. W momencie podjęcia prac archeologicznych mur wzmacniający kurhan zachowany był maksymalnie do 1-1,2 metra wysokości, a komory grobowe ukryte były pod materiałem budowlanym zawalonego i częściowo rozproszonego kopca oraz płyt tworzących zadaszenie komór. Poza usunięciem jednego głazu z tylnej części trzeciej komory i jednego sąsiedniego ortostatu po stronie wschodniej oraz związanego z nimi materiału z kopca, grobowiec nie został poważnie uszkodzony od czasu jego budowy. Na miejscu zachowało się nawet nadproże portalu wejściowego. Szacunkowo w jego pobliżu znajdowało się nawet do 90 procent materiału budowlanego pierwotnego kopca. Mur oporowy zasadniczo spełniał swoje zadanie, utrzymując luźny kopiec na miejscu, aż do czasu gdy warunki atmosferyczne spowodowały osunięcie się i zakopanie dolnej części. Grobowiec został odrestaurowany po zakończeniu prac archeologicznych i jest dziś udostępniony dla zwiedzających.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bell J.L., Foley C., Excavations at Creggandevesky, Co. Tyrone, [b.m.w.] 2006.
Carleton J., Temples of stone: exploring the megalithic tombs of Ireland, Cork 2007.
Foley C., The Excavation of a Court Tomb at Creggandevesky, County Tyrone, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 73/2015-2016.