Historia
Wieża mieszkalna Cregg zbudowana została prawdopodobnie w pierwszej połowie XVI wieku, jako własność majętnego kupieckiego rodu Roche. Członkowie tej rodziny dzierżyli miejscowe dobra do czasu konfiskaty majątku, spowodowanej udziałem w walkach z angielskimi protestantami w latach 40-tych XVII wieku. Po przekazaniu wieży angielskim osadnikom budowla musiała podupaść i ostatecznie została porzucona, choć jeszcze na przełomie XVIII i XIX stulecia była zadaszona.
Architektura
Wieża usytuowana została nad wysokim północnym brzegiem rzeki Munster Blackwater. Zbudowano ją na planie prostokąta o wymiarach 15,5 x 9,7 metra, z dłuższymi ścianami mniej więcej na osi wschód – zachód. Cechą charakterystyczną budowli były zaoblone narożniki i znaczna wysokość, mogąca pomieścić pięć głównych kondygnacji (zaokrąglone naroża znajdowały się także w kilku innych późnośredniowiecznych wieżach mieszkalnych z hrabstwa Cork, przykładowo w Cloghleagh, czy Lohort). W koronie muru, za przedpiersiem, poprowadzony był chodnik straży, obiegający przykryte dwuspadowym dachem poddasze. Północno – wschodni narożnik wieży, zapewne uznany za najbardziej zagrożony atakiem, zabezpieczała podwieszona na przedpiersiu bartyzana. Otwory okienne pierwotnie miały formę prostych szczelin, umieszczanych w dolnych kondygnacjach i w mniej ważnych pomieszczeniach. Piętra oświetlały jednodzielne i wielodzielne wąskie okna z zamknięciami w ośle grzbiety.
Wejście do wieży utworzono na poziomie przyziemia w ścianie zachodniej, gdzie umieszczono ostrołucznie zamknięty portal z uskokiem, do którego chowana była zamykana ruchem wahadłowym żelazna krata. Kratę tą blokowano solidnym łańcuchem, przeciąganym przez otwór w górnej części archiwolty. Portal prowadził do przedsionka, zabezpieczonego krzyżowym otworem strzeleckim przebitym z głównego pomieszczenia przyziemia. Szczelinowy otwór strzelecki kontrolował teren przed wejściem z komory w grubości muru na pierwszym piętrze. Miał on pochyły parapet z kolejnym szczelinowym otworem, umożliwiającym skierowanie broni w dół, do podstawy murów (otwory mieszczono w osi, możliwe więc, że jeden służył do celowania, a drugi do wystawienia broni). Na poziomie przedpiersia znajdował się wykusz machikułowy, pozwalający na ostrzeliwanie miejsca bezpośrednio przed portalem wejściowym.
Przyziemie wieży, słabo oświetlone i nie ogrzewane, tradycyjnie pełniło funkcje gospodarcze. Przykryte było drewnianym stropem. Kamienne sklepienie rozłożono nad głównym pomieszczeniem drugiej kondygnacji, również o funkcji pomocniczej, magazynowo – obronnej. Mieszkalna była kondygnacja trzecia, ogrzewana kominkiem, oświetlana oknem w ścianie północnej i oknem południowym, flankowanym przez dwie strzelnice. Z wnęki jednej z nich dostępna była latryna, umieszczona w grubości muru. W ścianie zachodniej mieściła się komora, być może pełniąca rolę sypialni. Kolejna latryna znajdowała się w ścianie południowej pomiędzy kondygnacją trzecią i podsklepioną kondygnacją czwartą. Kondygnacja piąta musiała być zwieńczona stropem. Jej ogrzewanie zapewniał północny kominek, a oświetlenie wielodzielne okna umieszczone naprzeciwko siebie we wschodniej części ściany północnej i południowej. Nietypowo na piątej kondygnacji w zachodnim murze mieściła się komora z kominkiem, piecem i pochyłym odpływem na nieczystości, która musiała pełnić funkcję kuchni. Najwyżej znajdowało się poddasze z kolejną ogrzewaną komorą w grubości muru zachodniego.
Stan obecny
Wieża zachowała się do czasów współczesnych w pełnej wysokości, włącznie z niezadaszonym poddaszem. Część otworów okiennych została przekształcona i powiększona w XVII wieku, ale zachowały się również okna późnogotyckie, otwory strzeleckie i proste szczeliny doświetlające. W przyziemiu widoczny jest oryginalny portal wejściowy z otworem na łańcuch kraty. Przetrwał zarówno wykusz machikułowy, jak i narożna bartyzana. We wnętrzu widoczne są XVI-wieczne sklepienia, choć dostęp do wieży może być utrudniony, gdy jest ona własnością prywatną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cotter E., Heritage Castles of County Cork, Cork 2017.
Salter M., The castles of South Munster, Malvern 2004.