Historia
Grobowiec zwany Creevykeel wzniesiony został w epoce neolitu, w okresie gdy około 3500 roku p.n.e. północną część wyspy zasiedlały przybyłe z kontynentu społeczności wczesnych rolników. Grobowiec uzyskał okazałą bryłę i rozbudowany układ, łączący cechy kilku typów grobowców, prawdopodobnie na skutek dwóch lub trzech faz budowlanych. Powiększenie kurhanu wynikać mogło ze zwiększenia liczby miejscowej ludności i chęci pochowania dodatkowych członków rodu lub klanu w dodatkowych bocznych komorach. W czasach wczesnochrześcijańskich, kiedy to kurhan już od dawna nie był użytkowany do celów sepulkralnych i zapewne uległ częściowej degradacji, wewnętrzny kraniec dziedzińca i przednia komora grobowca zajęte zostały przez hutników żelaza. W późniejszym okresie średniowiecza Creevykeel całkowicie porzucono.
Architektura
Grobowiec Creevykeel składał się z długiego kopca o wyraźnie trapezoidalnym zarysie, obejmującego na szerokim, wschodnim końcu owalny dziedziniec, usytuowany przed wejściem do głównych komór grobowych. Całkowita długość kopca wynosiła około 48 metrów. Wschodni, lekko wklęsły kraniec miał około 21 metrów szerokości, natomiast po stronie zachodniej kurhan zwężał się do około 10 metrów. Zbudowany był on z co najmniej dwóch warstw wypełnienia. Górna składała się z gleby powierzchniowej i kamieni. Dolną stanowiła solidnie ubita warstwa, składająca się z zaokrąglonych głazów o długości do 0,9 metra, z ciemną glebą między nimi.
Wzdłuż krawędzi kurhan wzmocniono murem wzniesionym z nieco większych głazów układanych bez użycia zaprawy, które miały spajać kopiec. Kamienie te nie były osadzone w gniazdach, lecz położone na ziemi, a w niektórych przypadkach podparte małymi eratykami. Mury umocnienia zostały podwojone w trzech miejscach: na całym wschodnim krańcu, na wschodnim krańcu północnej strony i w połowie długości południowej strony. Ponadto krótkie rzędy wysokich kamiennych płyt zostały ustawione wzdłuż zewnętrznych ścian umocnienia, jeden po stronie północnej, a drugi po stronie południowej. Podobne rzędy ustawiono przy północnej i południowej stronie wewnętrznego umocnienia po stronie wschodniej. Kamienie te i pojedyncza płyta w południowo – wschodnim narożniku zewnętrznego umocnienia pełniły funkcję przypór. Podwójne linie murów wzmacniających mogły być natomiast wynikiem wtórnego powiększania grobowca w stronę wschodnią i poszerzania jego tylnej, zachodniej części, kiedy to pierwotne wzmocnienia na krawędziach zostały wtopione w powiększoną bryłę kopca.
Na dziedziniec wchodziło się od strony wschodniej, przez korytarz o długości 4,5 metra i szerokości 1 metra, otwierający się pośrodku zewnętrznego muru wzmacniającego krawędź kurhanu. Był on wyłożony ortostatami, czyli dużymi głazami ustawionymi dłuższymi bokami w pionie, z których żaden nie przekraczał 1 metra wysokości. Dziedziniec miał 15 metrów długości na osi wschód – zachód i 9 metrów szerokości. Jego ściany również utworzono z ortostatów, ustawionych płaskimi bokami w stronę dziedzińca i lekko zagłębionych w gliniastym podłożu, ale nie osadzonych w głębszych gniazdach. W kilku miejscach, a pierwotnie być może wszędzie, niewielkie fragmenty muru z nie przewiązanego zaprawą kamienia wypełniały szczeliny między ortostatami. Na zachodnim krańcu dziedzińca umieszczono szczególnie masywne orostaty, po trzy po obu stronach wejścia do komory grobowej, mające od 1,4 do 2 metrów wysokości. Pozostałe ortostaty tworzące boki dziedzińca miały średnio około 1 metr wysokości, przy czym pierwotnie mogły być ustawiane z gradacją wysokości rosnącą w stronę wschodnią. Powierzchnia dziedzińca była wybrukowana.
Wejście do głównej komory znajdowało się między dwoma masywnymi, dobrze dopasowanymi ościeżami o wysokości 1,3 metra, oddalonymi od siebie o 0,8 metra. Głaz nadproża, który na nich spoczywał, mierzył w przybliżeniu 2 x 1,5 metra. Znajdująca się za wejściem komora miała 9 metrów długości i 3 metry średniej szerokości, ale zwężała się ku zachodowi, gdzie ściany boczne zbiegały się na masywnym głazie o prawie 2 metrach wysokości i dwuspadowym zwieńczeniu. Wysokie, nierówne ościeża dzielące komorę na dwie części również ustawiono dwuspadowymi zwieńczeniami ku górze, tak by dobrze nadawały się do utworzenia wspornikowego zadaszenia. Komora przednia miała około 4,6 metra długości, a komora tylna 3,5 metra. Ściany komór utworzono z grubych płyt o średniej wysokości 1,2 metra, wieloma z pochyłymi górnymi powierzchniami. Zostały one lekko zagłębione w ziemi i podparte od spodu małymi kamieniami. Drobne kamienie zostały również użyte do wypełnienia szczelin między ortostatami. Dwudzielna komora pierwotnie miała znaczną wysokość, sięgającą co najmniej 2 metry wysokości.
Około 2 metry za końcem tylnej komory środkowej, umieszczono dwie kolejne komory pomocnicze, ustawione tyłem do siebie i otwierające się na dłuższe boki kurhanu. Ponadto przy komorze północnej od zachodu utworzono jeszcze jedną komorę, również otwartą na dłuższy bok kurhanu. Komora południowa o wymiarach 2,5 x 2 metry, dostępna była z korytarza wejściowego o długości 2 metrów i szerokości prawie 1 metra, prowadzącego przez wewnętrzny i zewnętrzny mur wzmacniający. Osiem dużych głazów tworzących tą komorę zostało zostało dobranych pod względem średniej wysokość 1 metra. Prawdopodbnie podobnej konstrukcji były dwie komory północne, choć ich korytarze wejściowe mogły być sporo krótsze.
Stan obecny
Grobowiec zachował się do czasów współczesnych w dobrym stanie, jak na budowlę megalityczną. Północno – wschodni narożnik kurhanu został częściowo zniszczony, ale pozostało go wystarczająco dużo, aby można zrekonstruować zarys. Chociaż nie wykonano żadnych gniazd pod podstawy kamieni, wiele z nich znacznie zapadło się pod własnym ciężarem w glinę. Maksymalna wysokość murów wzmacniających kopiec wynosi obecnie 1,5 metra, ale średnio nie przekraczają one około 60 centymetrów. Obecne nadproże nad wejściem do głównej komory grobowej zostało przywrócone w trakcie prac archeologiczno-renowacyjnych. Znacznie uszkodzone zostały dwie komory północne, natomiast południowa zachowała korytarz wejściowy i głazy tworzące ściany. Żadna z komór nie jest już dziś przykryta kamienną płytą ani kamieniami kopca.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
O’Neill Hencken H., A Long Cairn at Creevykeel, Co. Sligo, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Seventh Series, Vol. 9, No. 2/1939.
Ó’Nualláin S., Survey of the megalithic tombs of Ireland, volume V, Dublin 1989.
De Valera R., The Court Cairns of Ireland, „Proceedings of the Royal Irish Academy: Archaeology, Culture, History, Literature”, Vol. 60, 1959-1960.