Historia
Klasztor Creevelea założony został w 1508 roku przez lorda West Breifne, Owena O’Rorke i jego żonę Margaret, jako ostatnia w średniowieczu fundacja franciszkańskiego domu zakonnego w Irlandii. Margaret zmarła cztery lata później, w 1512 roku, przy okazji czego w przekazach pisemnych wspomniano o istnieniu w Creevelea jedynie drewnianego kościoła. Murowany kościół i klauzura musiały więc zostać wzniesione pod koniec drugiej i w trzeciej dekadzie XVI wieku. Przedsięwzięcie to udało się w pełni zrealizować, pomimo śmierć zamożnej fundatorki.
W 1536 roku klasztor spłonął na skutek przypadkowego zaprószenia ognia. Wspólnota, oprócz utraty wielu cennych ksiąg, została pomniejszona o zmarłego Heremona O’Donnella, jednego z zakonników, który gasił pożar, próbując uratować naczynia liturgiczne. Prawdopodbnie przy wsparciu Bryana O’Rourke, potomka fundatora, klasztor zdołano odbudować przed nadejściem reformacji, lecz w 1541 roku konwent został skasowany. Ze względu na odległe od angielskich centrów administracyjnych usytuowanie, jeszcze w 1574 roku w klasztorze mieszkało kilku mnichów. W 1590 roku zabudowania przejęła rodzina Bingham, która umieściła na ich terenie stajnie dla wojska.
Franciszkanie powrócili do Creevelea w 1601 roku i do 1642 roku naprawili kościół klasztorny. Odbudowana świątynia nie funkcjonowała jednak długo, gdyż franciszkanie zostali wkrótce wygnani przez angielskie wojska Olivera Cromwella. Co prawda za zgodą ówczesnych właścicieli ziemskich i po obietnicy opłacania dzierżawy zdołali jeszcze na krótko powrócić, lecz ostatecznie do końca XVII wieku Creevelea całkowicie porzucono.
Architektura
Klasztor założony został po południowo – zachodniej stronie rzeki Bonnet, na lekko opadającym w jej stronę zboczu. Składał się z kościoła i zabudowań klauzury, zgrupowanych w trzech skrzydłach po północnej stronie świątyni. Było to odejście od najbardziej typowego układu monastycznego, który klauzurę z wirydarzem umieszczał na południu, chroniąc w ten sposób zabudowania przed zimnym północnym wiatrem i zapewniając większą ilość słońca. Nierzadko jednak górę brały inne czynniki, z ukształtowaniem terenu na czele, przy czym w przypadku Creevelea kluczowe znaczenie zapewne miał dostęp do świeżej wody na północy i zbocze o stromym nachyleniu na południu.
Kościół klasztorny był budowlą typową dla irlandzkich mendykantów. Ta prosta konstrukcja o długości około 36 metrów składała się z pojedynczej prostokątnej nawy i prezbiterium o tej samej szerokości 6,5 metra, rozdzielonych czworoboczną wieżą, również o tej samej szerokości co korpus kościoła. Zarówno od zachodu, jak i od wschodu budynek zamknięto ścianami prostymi. Od południa przy nawie, a tuż przed wieżą, wybudowano obszerne ramię transeptu, które wprowadziło niesymetryczność całego założenia, ale urozmaiciło układ i bryłę.
Kościół od strony zewnętrznej pierwotnie zapewne nie był podparty żadnymi przyporami. Proste elewacje rozczłonkowano jedynie otworami okiennymi i wejściowymi. Największe okna tradycyjnie umieszczono w ścianach szczytowych: zachodniej nawy, południowej transeptu i wschodniej prezbiterium. Były to okna ostrołuczne, wypełnione późnogotyckimi wielodzielnymi maswerkami, operującymi motywami płomienistymi, łukami obłymi i tak zwanymi oślimi grzbietami. W ośli grzbiet zamknięto także archiwoltę dwudzielnego okna zachodniego, ujętą dodatkowo gzymsem okapowym. Północna elewacja kościoła z powodu zabudowań klasztornych pozbawiona była okien. Ciemną nawę doświetlono tylko jednym niedużym oknem od południa. Prezbiterium od południa doświetlono czterema oknami dwudzielnymi z półkolistymi maswerkami osadzonymi w czworobocznych obramieniach. Podobne dwa okna oświetlały transept od wschodu. Jak prawie wszystkie okna dwudzielne w kościele, miały one fazowanie centralnych szprosów zakończone na czworobocznych podstawach. Wyjątkiem było zachodnie okno nawy, ze szprosem fazowanym na całej wysokości. W oknie wschodnim prezbiterium fazowanie szprosów maswerku ozdobiono płaskorzeźbionymi motywami roślinnymi i sterczynowymi.
Główny portal wejściowy do kościoła, ostrołucznie zamknięty i profilowany, wykonany z precyzyjnie opracowanego wapienia, znajdował się na osi ściany zachodniej. Choć niezbyt okazałych rozmiarów i z prostą dekoracją, został wyposażony w okapnik ozdobiony płaskorzeźbionymi zakończeniami w postaci zapętlonych łodyg. W odróżnieniu od innych, portal zachodni można było zamykać ryglem, osadzanym do otworu w murze. Dodatkowe wejścia znajdowały się w południowej ścianie nawy, we wschodniej ścianie transeptu i w południowym murze wieży. Ponadto nawa i prezbiterium skomunikowane były z klauzurą trzema przejściami.
We wnętrzu kościoła nawa na transept otwierała się dwoma półkolistymi arkadami o uskokowych archiwoltach opartych na ośmiobocznym w przekroju filarze oraz po obu stronach na pół-ośmiobocznych pilastrach. Podobne półkoliste arkady otwierały się z nawy i prezbiterium na przyziemie wieży, ale tamtejsze gurty wypełniające podłucza archiwolt osadzono na dużych, ściętych wspornikach, zdających się wyrastać z kwiatów i innych płaskorzeźbionych ozdób znajdujących się poniżej (np. ludzka maska, figura anioła). Wszystkie podparcia arkad utworzono w rożnych rozmiarach, a ich konstrukcja i dekoracje zostały potraktowane z rzadko spotykaną w tego typu elementach swobodą. Przyziemie wieży jako jedyne w kościele było podsklepione i wyposażone w południowej części w spiralną klatkę schodową, dostępną za pomocą ostrołucznego portalu.
Trzy skrzydła klauzury wraz z kościołem i krużgankami otaczały niewielki wirydarz o wymiarach około 19 x 16 metrów. Układ był nieregularny za sprawą wybudowanego nieco pod skosem skrzydła północnego i wysuniętego daleko na północ skrzydła zachodniego, a także prostokątnego budynku z latrynami dostawionego do narożnika północno – wschodniego. Całość zabudowań klauzury miała dwie kondygnacje, za wyjątkiem wspomnianego powyżej węższego, wysuniętego w stronę rzeki zakończenia skrzydła zachodniego. Wirydarz był lekko trapezoidalny w planie, z północnym ciągiem krużganka dostosowanym do wybudowanego pod skosem skrzydła północnego. Krużganek zapewne powstawał w kilku fazach, bowiem jego arkady po stronie północnej i wschodniej utworzono ostrołuczne, podczas gdy te wzdłuż kościoła po stronie południowej zostały zamknięte półkoliście. Część z filarów podtrzymujących arkady udekorowano płaskorzeźbami: zasupłanymi w węzeł kwiatami, czy też konwencjonalnym przedstawieniem św. Franciszka wygłaszającego kazanie z ambony, wokół której na łodydze zgromadziły się ptaki.
Najważniejsze pomieszczenie klauzury – kapitularz, tradycyjnie mieściło się w przyziemiu skrzydła wschodniego. W tym samym skrzydle znajdowała się jeszcze zakrystia, sąsiadująca od południa z kościołem oraz pomieszczenie o nieznanym przeznaczeniu po stronie północnej. Na piętrze musiało się mieścić dormitorium, połączone z narożnym budynkiem latryn na północnym – wschodzie. Zarówno dormitorium, jak i inne mniej ważne pomieszczenia doświetlały prostokątne wąskie otwory, wykonane z ciosów, fazowane od zewnątrz i rozglifione do wnętrza. Główną salą skrzydła północnego był refektarz o wymiarach 10,7 x 6,1 metra, oświetlany jednodzielnymi i dwudzielnymi oknami z półkolistymi zamknięciami oraz wyposażony w płytki ryzalit z amboną dla mnicha czytającego w trakcie posiłków. Od zachodu refektarz sąsiadował z kuchnią. Skrzydło zachodnie zapewne mieściło pomieszczenia gospodarcze i magazynowe. Z jego elewacji wysunięty był nieduży czworoboczny ryzalit mieszczący latryny.
Stan obecny
Creevelea jest dziś jednym z najlepiej zachowanych franciszkańskich założeń klasztornych na terenie Irlandii. Praktycznie w całości przetrwały mury niezadaszonego obecnie kościoła, wraz z wieloma detalami architektonicznymi. Pośród nich wyróżnia się zwłaszcza wschodnie okno maswerkowe prezbiterium, elewacja zachodnia z portalem i dwudzielnym oknem oraz arkady podwieżowe i arkady transeptu. W całości widoczne są odrestaurowane arkady północnego skrzydła krużganka, a także część przy skrzydle wschodnim i południowym. Spośród zabudowań klauzury stanem dość dobrym zachowania wyróżnia się skrzydło wschodnie wraz z budynkiem latryn oraz wschodnia część skrzydła północnego z dawnym refektarzem.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
De Breffny B., Mott G., The churches and abbeys of Ireland, London 1976.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
MacKenna J.E., Scott W.A., The Franciscan Friary of Creevelea, in the Barony of Breffny, Co. Leitrim, „Ulster Journal of Archaeology”, Second Series, Vol. 5, No. 4/1899.
Mooney C., Franciscan Architecture in Pre-Reformation Ireland (Part I-IV), „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 85-87, No. 1955-1957.
Salter M., Abbeys and friaries of Ireland, Malvern 2009.