Historia
Wieża Cratloekeel zbudowana została w okresie późnego średniowiecza z fundacji klanu MacNamara. Z nieznanych przyczyn prac budowlanych prawdopodobnie nigdy nie ukończono według pierwotnych planów i wieża użytkowana była do celów mieszkalnych w ograniczonym zakresie. W 1615 roku majątek Cratloekeel został podzielony pomiędzy MacNamarów i Jamesa Roche. Następnie przypadł holenderskiemu protestantowi Jamesowi Martinowi, a w 1655 roku został sprzedany Johnowi Cooperowi. W późnych czasach nowożytnych właścicielami Cratloekeel była rodzina Punch.
Architektura
Wieża zbudowana została na północnym brzegu rzeki Shannon, w odległości kilkuset metrów od jej szerokiego koryta, pomiędzy mniejszymi strumieniami spływającymi od wschodu i zachodu. Pod budowę wybrano niewielki skalisty pagórek, dający przewagę kilku metrów wysokości. Wieża stanowiła lub stanowić miała konstrukcję typową dla zachodnich późnośredniowiecznych irlandzkich wież mieszkalnych z Munster i Connacht (tak zwana wieża segmentowa), nie wiadomo jednak czy została ukończona. Wzniesiona została wschodnia, czołowa część o długości 7,8 metrów, mieszcząca wejście, klatkę schodową, przedsionek i niewielkie komory, po zachodniej stronie których znajdować się miały główne pomieszczenia mieszkalne. Dla części tej utworzono na zachodniej elewacji strzępia murów, celem przewiązania kolejnych ścian, ale prawdopodobnie ostatecznie pozostawiono nieukończoną wąską i smukłą konstrukcję z ograniczonym układem.
Irlandzkie wieże segmentowe budowano w dwóch odrębnych częściach, przy czym partie czołowe, wejściowe, zawsze wznoszono jako pierwsze, a partie zawierające główne komnaty były dostawiane później. Wspólne mogły być jedynie najwyższe kondygnacje z pojedynczymi dużymi pomieszczeniami. Powody decyzji o dwufazowym procesie budowy mogły być złożone i wynikać z takich czynników, jak potrzeba sfinansowania prac w sposób etapowy, konieczność ukończenia lokalu mieszkalnego w ciągu jednego sezonu budowlanego lub, co najbardziej prawdopodobne, chęć posiadania kamiennej podstawy, na której można by zamontować dźwig lub podnośnik, pomocny w budowie kamiennego sklepienia w większej sekcji mieszkalnej.
Podział wieży na dwie części zapewniał wyraźne oddzielenie wnętrza o mieszkalnym charakterze, od części czołowej, służącej głównie komunikacji i obronności. Jako, że w partii wschodniej zlokalizowane było wejście, stanowiła ona najbardziej narażoną na atak część. Tam też elewacje przeprute zostały szczelinowymi otworami okiennymi i strzeleckimi, w tym typowymi dla Irlandii otworami umieszczonymi w samych narożnikach, celem pokrycia martwych pól ostrzału. W Cratloekeel otwory były fazowane od zewnętrz, rozglifione do wnętrza. Okna na wyższych kondygnacjach zamykano oślimi grzbietami i półkoliście. Celem polepszenia obronności często spotykanym posunięciem było także nadbudowywanie czołowej części wieży dodatkowymi kondygnacjami, tworzącymi rodzaj wysokich platform obronnych nad wejściami.
Drzwi w portalach wejściowych do irlandzkich wież mieszkalnych najczęściej zabezpieczane były ryglami, czyli drewnianymi zasuwami, które przeciągano po wewnętrznej stronie i wprowadzano do kanału po przeciwnej stronie drzwi. Gdy zasuwa nie była używana, cofała się do długiego, kwadratowego kamiennego gniazda lub rynny w murze obok drzwi. Główną słabością tego rozwiązania było to, że bezpieczeństwo całego budynku zależało od sumienności odźwiernego lub wartownika. Jeśli nie był on wierny swemu panu lub był skłonny do przekupstwa, mógł potajemnie otworzyć zasuwę, umożliwiając wrogowi wejście. Dlatego w Cratloekeel zastosowano pomocniczy rygiel, którym można było docisnąć do końca główną zasuwę od strony klatki schodowej, zabezpieczając w ten sposób wejście przed nieuprawnionym otwarciem. Wejście do klatki schodowej było oczywiście zabezpieczone drugimi wrotami, zamykanymi również na rygiel.
Mała komora na pierwszym piętrze nad przedsionkiem mogła być domeną drugiego, bardziej zaufanego służącego lub członka rodziny, który nadzorował dostęp do wieży, sprawując kontrolę nad dodatkowym urządzeniem zamykającym. Osoba ta kontrolowała ponadto tak zwaną mordownię, czyli otwór w sklepieniu przedsionka, służący do prowadzenia ostrzału, a także do komunikacji z odźwiernym, i łańcuch zabezpieczający żelazną kratę w wejściu. Kolejną cechą wieży Cratloekeel był okrągły otwór wywiercony w archiwolcie kamiennego obramienia portalu wejściowego. Ze względu na sporą wysokość, zapewne nie służył on do przeciągania łańcucha blokującego kratę, ale raczej pełnił rolę gniazda dla okrągłego żelaznego czopu, który wchodził w szczelinę, gdy krata była zamknięta. Celem tego urządzenia było uniemożliwienie podniesienia kraty i wyłamania z zawiasów.
Stan obecny
Wieża Cratloekeel zachowała do dnia dzisiejszego wschodnią, czołową część. Od zachodu i południa sąsiaduje ona z niskimi zabudowaniami nowożytnymi. Nie ma pewności czy zostały one wzniesione z materiału rozbiórkowego, czy też zachodnia część średniowiecznej wieży nigdy nie została ukończona. Bardziej prawdopodobna wydaje się opcja druga, gdyż na elewacji zachodniej wciąż widoczne są strzępia murów, natomiast w przypadku prac rozbiórkowych raczej demontowano by wieżę równomiernie od góry do dołu na całej przestrzeni. W ostatnich latach budowla poddana została gruntownym pracom remontowym.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Breen M., Ua Cróinín R., Securing Against the Unfaithful Steward, „Archaeology Ireland”, Vol. 34, No. 1/2020.
Donnelly C.J., Sectionally Constructed Tower Houses: A Review of the Evidence from County Limerick, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Vol. 128/1998.
Salter M., The castles of North Munster, Malvern 2004.
Sherlock R., Cross-Cultural Occurrences of Mutations in Tower House Architecture: Evidence for Cultural Homogeneity in Late Medieval Ireland?, „The Journal of Irish Archaeology”, Vol. 15/2006.