Historia
Murowany kościół dla parafii Cranfield w baroni Upper Toome zbudowany został w drugiej połowie XIII wieku. Po raz pierwszy odnotowany został w rejestrze podatkowym papieża Mikołaja IV z 1291 roku (łac. Taxatio Nicholai) pod nazwą Crewill i z rocznym dochodem wycenionym na niewielką sumę połowy marki. Funkcje sakralne budynek pełnił prawdopodobnie do czasu pacyfikacji Irlandii przez wojska Olivera Cromwella w połowie XVII wieku, choć podupaść mógł już w XVI stuleciu, wraz z reformacyjną walką z pielgrzymkami (woda z pobliskiej studni prawdopodobnie aż do XIX wieku uznawana była za uzdrawiającą).
Architektura
Kościół zbudowany został na wysokim północnym brzegu Lough Neagh, gdzie został zorientowany względem stron świata, jedynie z lekkim odchyleniem od osi. Pod względem układu przestrzennego stanowił najprostszą możliwą budowlę sakralną, składającą się z prostokątnego korpusu bez wyodrębnionego prezbiterium, bez wieży i bez żadnego bocznego aneksu. Osiągnął niecałe 13 metrów długości i 6,5 metra szerokości, z bardzo grubymi jak na wiejski kościół murami obwodowymi o szerokości około 1,5 metra. Całość przykrywał pojedynczy dach dwuspadowy, oparty od wschodu i zachodu na trójkątnych szczytach. Do budowy wykorzystano nieopracowany kamień, jedynie częściowo układany równymi warstwami i uzupełniany gruzem.
Zewnętrzne elewacje kościoła cechowały się prostotą i brakiem elementów dekoracyjnych. Murów nie podparto przyporami, zbędnymi ze względu na grube ściany i brak sklepień. Otwory okienne przebito jedynie w części wschodniej, gdzie po jednym utworzono z trzech stron ołtarza (od wschodu, południa i północy). Okna w ścianach wzdłużnych były wąskie, rozglifione do wnętrza, prawdopodobnie zamknięte półkoliście lub lancetowato. Nieco szersze i wyższe było okno wschodnie, osadzone we wnęce zarówno od wewnątrz, jak i na zewnątrz. Wejście do kościoła wiodło od zachodu, gdzie umieszczono ostrołucznie zamknięty portal.
Wnętrze kościoła, podobnie jak zewnętrzne elewacje, cechowało się surowością. Panować w nim musiał półmrok, zwłaszcza w części nawowej, zachodniej. W ścianie wschodniej utworzono flankujące główne okno dwie niewielkie czworoboczne wnęki na kościelne precjoza. Jeśli część prezbiterialna była w jakiś sposób wyodrębniona, to jedynie za pomocą różnicy poziomu posadzki lub ewentualnie od czasu późnego średniowiecza lekką drewnianą przegrodą lektorium. Przykrycie kościoła zapewne stanowiła otwarta więźba dachowa.
Stan obecny
Kościół zachował do chwili obecnej pełen obwód murów wraz z dwoma szczytami. Budynek jest niezadaszony. Niestety otwory okienne zostały ograbione z ciosowych ościeży, ale zachował się gotycki portal zachodni. We wnętrzu widać dwie proste wnęki ścienne. Zabytkowa budowla jest ogólnodostępna. Po północno – wschodniej stronie w odległości parudziesięciu metrów znajduje się studnia św. Olcána.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Bigger F.J., Fennell W.J., Cranfield Church and Cross, „Ulster Journal of Archaeology”, Second Series, Vol. 4, No. 1/1897.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.