Historia
Grobowiec znany pod nazwą Craigs (ang. Craigs Lower Passage Tomb) zbudowany został prawdopodobnie w 3 tysiącleciu p.n.e., na co wskazywałoby podobieństwo jego konstrukcji do innych znanych budowli tego typu (jednokomorowych, korytarzowych). Być może w zbliżonym okresie w pobliżu zbudowano kolejny grobowiec (ang. Broadstone Tomb), odróżniający się jednak formą, tworzącą niewielki dziedziniec przed wejściem. Jeszcze w połowie 2 tysiąclecia p.n.e. Craigs było wykorzystywane. Ta wtórna faza aktywności miała miejsce w epoce brązu, kiedy to ówczesna ludność złożyła w starym neolitycznym grobowcu korytarzowym urnę popielnicową. W średniowieczu oba grobowce były już zapewne budowlami dawno zapomnianymi i nieużytkowanymi. Aż do XIX wieku przetrwał kurhan grobowca korytarzowego, który prawdopodobnie rozebrano w związku z nowożytną działalnością rolniczą i ogradzaniem okolicznych poletek. W XIX wieku zburzony został także drugi grobowiec, włącznie z komorą, którą jeszcze w tym samym stuleciu ponownie ustawiono.
Architektura
Pierwszy grobowiec zbudowano na płaskim tarasie na łagodnych, wschodnich zboczach doliny Bann. Była to konstrukcja jednokomorowa, pierwotnie zapewne przykryta kamiennym kopcem (ang. cairn) o owalnym lub zbliżonym do kolistego kształcie. Grobowiec zapewne należał do grupy budowli korytarzowych, a więc wejście do jego komory grobowej wiodło poprzez utworzony w kurhanie ciąg, zaczynający się dość nietypowo po stronie zachodniej, a nie w miejscu padania promieni wschodzącego słońca. Nie wiadomo czy kurhan od strony zewnętrznej obwiedziony był krawężnikiem nieco większych kamieni, utrzymujących zwartość całej konstrukcji.
Komorę grobową wewnątrz kurhanu tworzyło co najmniej osiem kamieni, ustawionych dłuższymi bokami w pionie i częściowo wkopanych w ziemię. Pełniły one rolę ścian i podpory pod masywny, płaski głaz stanowiący rolę stropu. Kamienie nie były poddawane obróbce narzędziami, ale starannie dobierano je pod względem rozmiarów i kształtów, celem jak najściślejszego dopasowania do siebie. Dwa z nich mogły flankować znajdujące się od zachodu wejście, pełniąc rolę tak zwanych kamieni portalowych. Komora miała rozmiary 2,4 x 1,5 metra.
Po stronie północno – wschodniej w odległości kilkuset metrów wzniesiony został drugi neolityczny grobowiec. Jego komora grobowa utworzona została z nieco smuklejszych kamieni, wkopanych w ziemię i wystających na nieco ponad 1,5 metra, na których oparto głaz o wymiarach 3 x 2,6 metra i 0,5 metra grubości. Możliwe, że oprócz głównej komory, obok znajdowały się jeszcze dwie kolejne. Całość przykryta miała być owalnym lub okrągłym kopcem o średnicy około 14 metrów. W odróżnieniu od zachodniego grobowca, przed kurhanem północno – wschodniej budowli funkcjonować mógł niewielki dziedzińczyk (ang. court), być może wykorzystywany do przeprowadzania uroczystości religijno – pogrzebowych.
Stan obecny
Dawny grobowiec korytarzowy ma dziś formę dolmenu, czyli kamiennej konstrukcji pierwotnej komory grobowej. Megalit pozostawał w idealnym samym stanie co najmniej do 1911 roku, ale przed 1940 rokiem jeden z kamieni bocznych osunął się. Co gorsza zimą między 1976 a 1977 rokiem przenikająca woda zamarzła wzdłuż pęknięcia w bazaltowym kamieniu szczytowym i rozbiła go na pięć kawałków. W 1982 roku rozpoczęto prace naprawcze, połączone z odnową kamienia zwieńczającego komorę. Został on złączony stalowymi prętami i sklejony, dzięki czemu prezentuje do dziś formę bliską oryginalnej. Dolmen znajduje się w pobliżu drogi Mullan, z której jest dobrze widoczny. Po przeciwnej stronie północno – wschodniej, w większej odległości od szosy, zobaczyć można kolejny, nieco gorzej zachowany dolmen (ang. Broadstone Tomb). Został on ponownie ustawiony po zniszczeniach z XIX wieku, lecz przy wykorzystaniu jedynie trzech kamieni podtrzymujących górny głaz. Ścieżka do niego prowadzi miedzą pomiędzy prywatnymi działkami.
pokaż na mapie grobowiec korytarzowy
pokaż na mapie grobowiec Broadstone
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Borlase W., The dolmens of Ireland, London 1897.
Williams B.B., A Passage Tomb at Craigs, County Antrim, „Ulster Journal of Archaeology”, Third Series, Vol. 50/1987.