Historia
Wieża mieszkalna Craggaunowen (gael. Creagán Eoghain) zbudowana miała zostać przez Eoghana, syna Síoda MacNamara, na co wskazywałaby jej celtycka nazwa – Skała Eoghana. Ufundowana została prawdopodobnie w późnych latach XVI wieku, gdyż nie została odnotowana na listach zamków z 1570 i 1574 roku. Ewentualnie mogła powstać nieco wcześniej, około połowy XVI wieku, gdyż nawet w późniejszym okresie, ze względu na odludne położenie była często pomijana i rzadko umieszczana w przekazach pisemnych. Po raz pierwszy wspomniano o niej dopiero w 1641 roku, kiedy to MacNamarowie opuścili Craggaunowen, a majątek znalazł się w rękach Maurice’a Conroya, członka klanu O’Mulconroy z Ardkyle, słynnego z działalności kronikarskiej i szkoły bardów.
Nie wiadomo czy Conroyowie faktycznie zamieszkiwali w Craggaunowen, gdyż już w XVI wieku znajdowali się w posiadaniu w regionie dwóch innych domów wieżowych. Zakorzenieni w kulturze gaelickiej, na początku XVII wieku prowadzili spory z angielską administracją reprezentowaną przez earla Thomond. Po powstaniu z 1641 roku Craggaunowen zostało sprzedane niejakiemu Peterowi Crainsborough. Wieża mogła zostać częściowo zniszczona w trakcie walk irlandzko – angielskich z połowy XVII wieku, choć w 1675 roku przedstawiano ją jeszcze jako zadaszoną, wyposażoną w krenelaż i otoczoną murem z narożną basztą. Przypuszczalnie w kolejnych dziesięcioleciach budynek znacznie podupadł. W latach 1659 i 1661 jako dzierżawcę Craggaunowen odnotowano Williama Storine’a. Na przełomie XVIII i XIX wieku właścicielem wieży był Tom Steele, bliski współpracownik Daniela O’Connella, irlandzkiego polityka i działacza narodowościowego. Tom planował odrestaurować zniszczoną wieżę, ale ostatecznie większości planów nie zrealizował.
W 1839 roku agencja rządowa (ang. Ordnance Survey) odnotowała, że wieża był wówczas ruiną. Niedługo później Craggaunowen przeszło w ręce pastora Johna Harveya Ashwortha, który w 1855 roku przeprowadził prace remontowe i mieszkał w wieży przez pewien czas. Od niego Craggaunowen przeszło w ręce Redmayne’a z Kilcornan, w którego rodzinie pozostawało co najmniej do 1911 roku. Ostatnie większe prace budowlane przy zabytkowej już budowli przeprowadził w drugiej połowie XX wieku John Hunt, z którego fundacji dostawiono do wieży współczesny aneks. John Hunt zaprojektował także pobliski skansen oraz założył w Craggaunowen muzeum, którego zbiory przed śmiercią w 1976 roku podarował państwu irlandzkiemu.
Architektura
Wieża zbudowana została na niedużym występie wapiennego podłoża skalnego, które mogło służyć w trakcie prac budowlanych jako źródło kamienia. Utworzono na nim wieloboczny dziedziniec o wymiarach około 25 x 20 metrów, otoczony kamiennym murem z niewielką basztą w narożniku północno – wschodnim, flankującą bramę. Od południa i wschodu dziedziniec wraz z wieżą mieszkalną otoczone były jeziorem, przy czym w średniowieczu podmokłe i bagienne mogły być także zachodnie i północne przedpola Craggaunowen.
Wieżę mieszkalną zbudowano na planie prostokąta o wymiarach 12 x 8,4 metra, przy wykorzystaniu łamanego, jedynie z grubsza opracowanego kamienia, uzupełnianego mniejszym gruzem w celu wyrównywania warstw. W przyziemiu budowla ujęta została cokołem o pochyłych elewacjach. Korona murów zapewne zwieńczona była blankowanym przedpiersiem, za którym funkcjonował dookolny niezadaszony chodnik straży. Prawdopodbnie z narożnika północnego wyrastała smukła czworoboczna wieżyczka, nadbudowana na zakończeniu klatki schodowej. Otwory okienne wzorem innych budowli tego typu musiały być wąskie, na dolnych kondygnacjach w postaci prostych szczelin. Piętra mogły być wyposażona w rozglifione do wnętrza okna z zamknięciami w bardzo popularne wówczas tak zwane ośle grzbiety.
Wnętrze wieży charakteryzowało się często spotykanym w irlandzkich domach wieżowych podziałem na część czołową, komunikacyjno – obronną, umieszczoną wewnątrz bardzo masywnego muru, oraz część mieszkalną w środkowej i tylnej części wieży. Budynek podzielony był na cztery główne kondygnacje, skomunikowane wspomnianą spiralną klatką schodową w narożniku północnym. Kamiennym sklepieniem przykryta była najniższa kondygnacja. Wyższe mogły być rozdzielone drewnianymi stropami, choć w późnośredniowiecznych irlandzkich wieżach mieszkalnych często przesklepiano też najwyższe lub przedostatnie pietra.
Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu pośrodku ściany północno – wschodniej. Korytarzowy przedsionek po prawej łączył się z klatką schodową, a po lewej z komorą strażnika lub odźwiernego, doświetlaną jednym otworem szczelinowym. Na wprost znajdowało się główne pomieszczenie przyziemia, pierwotnie o przeznaczeniu gospodarczym (spiżarnia, skład), doświetlane co najmniej jednym, a najpewniej dwoma szczelinowymi otworami. Pierwsze piętro dzieliło się na duże pomieszczenie i mniejszą komorę w grubości muru północno – wschodniego, gdzie znajdował się otwór tak zwanej mordowni zabezpieczającej przedsionek na dole. Ponadto na pierwszym piętrze korytarz prowadził z klatki schodowej do latryny. Pozostałe dwa piętra zapewne miały podobny układ i pełniły funkcje mieszkalne. Mogły być wyposażone w latryny i kominki.
Stan obecny
Wieża została znacznie przebudowana w XIX wieku, poprzez wstawienie płytkich wykuszy okiennych i przekształcenie pozostałych otworów okiennych. Również z tego okresu pochodzi klatka schodowa, narożna wieżyczka, przedpiersie i całe najwyższe piętro, odróżniające się od niższych części kamieniem ciosowym, zamiast prymitywnie obrobionych kamieni. Północno – zachodnia ściana wieży na poziomie parteru została rozebrana w XX wieku, aby umożliwić dobudowanie jednopiętrowego aneksu zapewniającego dodatkowe pomieszczenia. Latryna na parterze i jej wylot zostały przekształcone, aby służyć jako przewód kominowy. Ponadto nowożytna jest brama i wieżyczka umieszczone w obwodzie przywieżowego dziedzińca. Okrągły narożnik na północnym – wschodzie dziedzińca może być zbudowany na fundamentach oryginalnej basztki. W pobliżu wieży znajdują się repliki dwóch osad -irlandzkiego crannógu, zbudowanego na pobliskim jeziorze, oraz obronnego cashelu w pobliskim lesie na północnym – zachodzie.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Breen M., Ua Cróinín R., Craggaunowen Castle, „The Other Clare”, Vol 39/2015.
Salter M., The castles of North Munster, Malvern 2004.