Historia
Wieża na wyspie jeziora Lough Outer zbudowana została w latach 20-tych XIII wieku, prawdopodobnie na miejscu starszych irlandzkich obwarowań, powstałych w celu kontrolowania pobliskiego szlaku wodnego i lądowego. W pierwszej fazie prac budowlanych wzniesiono parter i pierwsze piętro wieży, natomiast w drugim, niezbyt odległym czasowo etapie, wieżę podwyższono i dobudowano aneks z klatką schodową. Za całość inwestycji prawdopodobnie odpowiadał możny anglo-normański ród de Lacy, który zdobył wówczas ziemie królestwa Bréifne, kosztem rodzimych klanów O’Rourke i O’Reilly. W przekazach pisemnych Cloughoughter po raz pierwszy wspomniano w 1220 roku, gdy Walter de Lacy zdobył sztuczną wyspę (gael. crannóg) O’Reillych. Kolejna wzmianka odnotowana została w 1224 roku, kiedy to wieża już funkcjonowała. Być może za jej ukończenie odpowiadał William Gorm de Lacy, który za zgodą przyrodniego brata Waltera, miał trzy lata wcześniej uzyskać zgodę na wzniesienie w Bréifne trzech zamków.
W 1224 roku ród de Lacy utracił królewską łaskę, z powodu prób zdobycia hrabiostwa (ang. earlodom) Ulsteru. Jako justiciar wysłany został do Irlandii William Marshall młodszy, earl Pembroke i lord Leinster, celem poskromienia niepokornej rodziny. Pokonał on w bitwie Williama Gorma, podczas gdy klan O’Reilly, sprzymierzony z rycerstwem angielskiego króla pod wodzą Waltera de Riddlesford i Richarda de Tuit, obległ „Cronoc Orauly”. W Cloughoughter przebywała wówczas matka i żona Williama Gorma oraz żona jego przyrodniego brata, Thomasa Blunda, co wskazywałoby na pokładanie przez Williama dużej wiary w siłę tamtejszych obwarowań. Wszystkie niewiasty dostały się jednak do niewoli Williama Marshalla po szybkim i najwyraźniej bezproblemowym zajęciu wieży. W 1225 roku rodzina de Lacy doszła do porozumienia z angielskim królem, który zwrócił im kilka zamków. Jako że Cloughoughter nie zostało pośród nich wymienione, możliwe że pozostało w rękach O’Reillych i ich zwierzchników z klanu O’Rourke. Już rok później śmiałym atakiem zajęli oni zamek Kilmore i prawdopodobnie wygnali ród de Lacy z Bréifne.
W XIV wieku Cloughoughter było kilkukrotnie odnotowywane w rocznikarskich przekazach pisemnych, w większości w związku odwiecznymi porachunkami między irlandzkimi klanami. W 1327 roku wieża miała zostać zajęta przed oddział klanu O’Rourke, a następnie odbita przy zastosowaniu fortelu przez zbrojnych klanu O’Reilly, przebranych w chłopskie stroje celem zmylenia strażników. W 1369 roku w wieży osadzony miał zostać Philip O’Reilly, uwięziony i skuty łańcuchami przez własnych braci. Rok później więźniem w Cloughoughter był Manus O’Reilly, wzięty do niewoli przez synów Thomasa, syna Mahona O’Reilly’ego. W 1390 roku Manus O’Reilly miał zdołać uciec z Cloughoughter, lecz został wkrótce potem pojmany i zabity przez Mortagha O’Conora. Wzmianki te wskazywałyby, że wieża nie była typową siedzibą mieszkalną któregoś z członków klanu, lecz pełniła funkcje strażniczo-obronne na pograniczu anglo-normańskiego lordostwa Meath i częściowo niepodległego gaelickiego władztwa O’Neill, a także okresowo służyła do przetrzymywania więźniów.
W początkach XVII wieku, gdy klęską zakończył się bunt irlandzkich lordów Hugha O’Neilla i Hugha Roe O’Donnella, wieża została zajęta przez sir Richarda Nugenta, zbuntowanego barona Delvin. W 1607 roku do Cloughoughter wysłano wojska sir Richarda Wingfielda, który zdobył wieżę wraz z nieletnim synem Nugenta, który sam zbiegł w przebraniu do lasu. Cloughoughter uległo konfiskacie, a zarządcą wieży z ramienia angielskiego władcy został kapitan Hugh Culme. Między 1610 a 1620 rokiem sfinansował on naprawę starej budowli, przekształconej w więzienie dla katolickich księży. Irlandczykom pod wodzą Philipa O’Reilly udało się odzyskać Cloughoughter na początku powstania z 1641 roku. Wtedy też katoliccy konfederaci uwięzili w wieży protestanckiego biskupa Bedella i samego Hugha Culme. Osiem lat później w Cloughoughter umrzeć miał schorowany Eoghan Rua O’Neill, jeden z katolickich przywódców buntu, choć możliwe, że żywota dokonał on w nowożytnej rezydencji na brzegu jeziora, a nie w starej wieży o surowych warunkach mieszkalnych. W 1653 roku wieżę obległy i zajęły po ostrzale artyleryjskim wojska Olivera Cromwella, które następnie częściowo wysadziły ją w powietrze, celem uniemożliwienia ponownego wykorzystania militarnego.
Architektura
Wieża Cloughoughter wzniesiona została na niewielkiej, sztucznie utworzonej wyspie (gael. crannóg), mającej wymiary około 58 × 42 metry i dłuższą oś północ-południe. Wyspę usytuowano w pobliżu południowego brzegu jeziora Lough Outer, będącego częścią szeroko rozlanej i rozgałęzionej rzeki Erne, tworzącej labirynt połączonych ze sobą niewielkich zbiorników wodnych, poprzecinanych naturalnymi wyspami, cyplami i półwyspami podtopionych drumlinów. Znaczenie sztucznej wyspy wynikało z kontrolowania cieśniny Gubarinn po stronie południowo-zachodniej, odległego o około 300 metrów punktu, w którym zbiegały się wszystkie wody jezior i rzecznego kompleksu. Najwyższy punkt wyspy, na którym wzniesiono wieżę, znajdował się jakieś 2-3 metry nad poziomem wody w okresie letnim, natomiast podczas zim woda mogła podchodzić pod mur obronny poprowadzony wzdłuż brzegów. Z tego powody teren wyspy mógł być umocniony przy wykorzystaniu mniejszych i większych pali, wbijanych zaostrzonymi częściami w dno jeziora lub w kamienisty brzeg.
Wokół wieży w średniowieczu funkcjonował nieduży dziedziniec, ograniczony wspomnianym powyżej murem obronnym, poprowadzonym wzdłuż brzegów wyspy. Mur po drugim etapie rozbudowy nie łączył się bezpośrednio z wieżą, ale otaczał ją w bliskiej odległości, na wschodzie i zachodzie sięgającej około 3 metrów. Miał on około 1,2 metra grubości i wysokość co najmniej 2,8 metra. Zapewne w koronie zwieńczony był chodnikiem straży, choć niezbyt duża grubość nakazywałaby jego poszerzenie drewnianym gankiem. W murze musiała znajdować się brama, ze względu na brak miejsca na wyspie, prawdopodobnie o prostej formie. Jej portal prowadzić musiał na wybrzeże, a w okresie podwyższonego poziomu jeziora, wprost do wody.
Wieża wzniesiona została z miejscowego łamanego wapienia, częściowo poddawanego obróbce i z grubsza układanego równymi warstwami. Prace budowlane przeprowadzono w dwóch nieodległych czasowo etapach, z których drugi spowodował zwiększenie wysokości wieży o prawie połowę i dostawienie do niej od północy aneksu, przy czym w drugim etapie do budowy wykorzystano więcej nieregularnego kamienia eratycznego i kamienia odnajdowanego na brzegu jeziora. Wieża założona została na planie koła o średnicy 15,6 metrów, wyznaczonego przez mur szerokości około 2,5 metra, stosunkowo niegruby, jak na tak znaczne rozmiary budowli (dla porównania wieża z Nenagh uzyskała mur grubości 4,6 metra przy średnicy 16 metrów). Cloughoughter musiało być okazałe, gdyż pełniło zarówno funkcje mieszkalne, reprezentacyjne, jak i obronne, a na wyspie brakowało miejsca na jakąkolwiek inną znaczniejszą konstrukcję. Podwyższenie wieży w drugim etapie prac było dość nietypowe, skupione zapewne na kwestiach reprezentacyjno-symbolicznych, a częściowo strażniczo-obserwacyjnych, gdyż we wnętrzu nie utworzono dodatkowych kondygnacji.
Ostatecznie wieża uzyskała nieco ponad 16 metrów wysokości do poziomu dookolnego chodnika straży w koronie muru. Chodnik chroniony był blankowanym przedpiersiem o wysokości 1,9 metra i grubości 0,9 metra, co dawało wieży maksymalną wysokość 18,3 metrów. Melrony krenelażu miały różną szerokość, ale najczęściej 2,2-2,5 metra. Rozstawiono je z przerwami co 0,8 metra. Prawdopodobnie chodnik straży otaczał stożkowaty dach najwyższej kondygnacji. Jego podłogę utworzono z płyt piaskowca, lekko nachylonych w stronę rowku o szerokości 0,12 metra, którym woda deszczowa spływała do otworów w przedpiersiu. U podstawy wieża opięta została niskim cokołem o maksymalnej szerokości 0,3 metra (w niektórych miejscach prawie zanikającym). Powyżej niego dolną część ścian wieży lekko nachylono, co zmniejszyło grubość muru w górnych kondygnacjach do około 2,4 metra, ale zapewniło budowli lepszą statykę.
Przyziemie wieży miało posadzkę utworzoną z zaprawy. Przykryte było drewnianym stropem belkowym, osadzanym do czworobocznych otworów, które utworzono w murze do głębokości od 1 do 1,8 metra. Strop tworzyło 11 belek, ułożonych w osi północ-południe na jednej masywnej belce (sosrębie) o osi wschód-zachód. Na górnych belkach znajdowały się jeszcze płaskie deski, wsunięte w rowek wyżłobiony w murze wieży od wschodu i zachodu. W przyziemiu od wschodu i północnego-zachodu znajdowały się dwa szczelinowe otwory, szeroko rozglifione do osadzonych w grubości muru obwodowego wnęk. Od zewnątrz otwory ujęte były ciosowymi ościeżami i zamknięte półkoliście lub płasko. Wewnątrz wnęki miały 1,6 i 2 metry szerokości. Obie zamknięte były łukami odcinkowymi. Pomieszczenie przyziemia musiało pełnić funkcje gospodarcze, gdyż pierwotnie dostępne było jedynie z poziomu wyższego piętra i nie dysponowało ogrzewaniem. Ewentualnie w razie konieczności prowadzono z niego obronę przy użyciu wspomnianych dwóch otworów (trzeci otwór mógł się znajdować w zawalonej południowej części wieży).
Na drugiej kondygnacji dwa otwory były szczelinowymi oknami, a trzy kolejne wejściami. Główny portal wiodący z dziedzińca znajdował się po stronie południowo-zachodniej, na wysokości niecałych 5 metrów, gdzie musiał być poprzedzony zewnętrznymi drewnianymi schodami i opartą na wspornikach platformą. Nietypowo od strony wewnętrznej portal znajdował się około 1,4 metra nad poziomem podłogi, a więc drewniane stopnie musiały też znajdować się w środku wieży. Drzwi w portalu blokowano ryglem, osadzanym do otworu w grubości muru. Drugie wejście najwyraźniej prowadziło do aneksu dostawionego od północy. Podobnie jak główny portal, zamykane były drzwiami z ryglem. Trzecie wejście umieszczono od strony południowo-wschodniej, gdzie przypuszczalnie skomunikowane było z sąsiednim murem obronnym, albo z drewnianymi schodami zapewniającymi w pierwszej fazie komunikację z górną częścią wieży. Okna piętra znajdowały się po stronie wschodniej i północnej, przy czym północne zostało zablokowane w chwili dostawienia aneksu i konieczne było wybicie w jego wnęce pod skosem bocznego otworu. Obie wnęki okienne zamknięte były ostrołucznie. Ich podłogi znajdowały się aż 1,7 metra nad poziomem podłogi pierwszego piętra, co wymuszało używanie drabinek lub drewnianych stopni, choć brak siedzisk we wnękach ograniczał potrzebę wchodzenia do nich. Piaskowcowe ościeża okienne były bardziej półkoliste niż ostrołuczne, fazowane, wysokie na 1,7 metra, szerokie na 0,25 metra i zamykane drewnianymi okiennicami. Te ostatnie blokowano małymi ryglami osadzanymi w murze.
Druga kondygnacja wieży aż do końca okresu średniowiecza pozostawała najwyższym piętrem, nie licząc otwartej galerii obronnej w koronie muru wieży. Dlatego musiała pełnić funkcję mieszkalną, a w konsekwencji musiała być ogrzewana. Ogrzewanie zapewniać mogło centralne palenisko, z którego dym unosiłby się przez wysokie mury aż do otwartej więźby dachowej i lufcika w dachu wieży. Umieszczenie paleniska na drewnianym stropie mogło być ryzykowne, nawet jeśli utworzono gliniany lub kamienny podkład, dlatego niewykluczone, że kominek znajdował się pierwotnie w zniszczonej południowej części wieży (alternatywnie mogło się tam mieścić trzecie okno).
Dostęp na koronę muru wieży zapewniał wspomniany powyżej aneks, dobudowany w drugiej fazie funkcjonowania wieży od strony północnej (wschodnia ściana aneksu prawdopodobnie wykorzystała starszy mur obwodowy wokół wieży, który był na tym odcinku pogrubiony celem pomieszczenia latryny). Dobudówka miała szerokość około 6 metrów, grubość murów 1,7-1,8 metra i wysokość równą lub nieco wyższą od wieży, o czym świadczyłyby wystające z jej elewacji kamienie – strzępia. Kształt aneksu mógł być w planie zarówno czworoboczny, jak i zaoblony. Górne wejście do niego znajdowało się nieco wyżej niż chodnik w koronie muru wieży, utworzono więc do niego kilka kamiennych stopni. Wnętrze mieściło spiralną klatkę schodową, a być może także komory latrynowe, których pozbawiona była główna część wieży. Klatka schodowa łączyła tylko górną kondygnację z koroną muru wieży, nie sięgała natomiast do przyziemia.
Stan obecny
Wieża Cloughoughter do dnia dzisiejszego imponuje wysokością i masą murów. Zachowała się w pełnej wysokości, za wyjątkiem wysadzonego w powietrze odcinka po stronie południowej. Pierwotne otwory okienne i wejściowe uległy uszkodzeniu, dlatego ich ościeża są dziś częściową rekonstrukcją. Górne okna zostały przeprute w okresie nowożytnym, kiedy to do wnętrza wstawiono dodatkowe stropy i utworzono w obrębie starych murów kilka nowych pięter. Nowożytne są także pozostałości poprzecznej ściany we wnętrzu wieży, kominka w przyziemiu i relikty wejścia przebitego w pierwszej ćwierci XVII wieku na poziomie przyziemia. W XXI wieku wieża została poddana gruntownej renowacji. Wstęp na teren zabytku jest wolny, ale zapewnić sobie trzeba przeprawę łodzią. Lokalni operatorzy prawdopodobnie odpłatnie umożliwiają transport w czasie dogodnych warunków pogodowych.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Kirker S.K., Cloughoughter Castle, County Cavan, „The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland”, Fifth Series, Vol. 1, No. 4/1890.
Manning C., Clogh Oughter Castle, Co. Cavan: archaeology, history and architecture, Dublin 2013.
Salter M., The castles of Ulster, Malvern 2004.
Sweetman D., The Medieval Castles of Ireland, Woodbridge 2000.