Historia
Murowany kościół parafialny miasta Cahir wzniesiony został w XIII wieku, pod patronatem lokalnych anglo-normańskich lordów Butler. Na przełomie XV i XVI wieku, prawdopodobnie w związku z powiększeniem liczby ludności i rozwojem miasta, został powiększony i przebudowany w stylistyce późnogotyckiej. W okresie reformacji budowlę przejęli protestanci, ale co ciekawe nabożeństwa rzymskokatolickie były nadal odprawiane, dzięki podzieleniu budowli na linii arkady tęczy. W XVII i XVIII wieku kościół poddawany był remontom i częściowym przebudowom (skrócenie nawy, przekształcenie części otworów okiennych i drzwiowych). Funkcje sakralne pełnił do 1820 roku, kiedy to został porzucony na rzecz nowszej i większej budowli.
Architektura
Kościół św. Marii zbudowany został na wysokim wschodnim brzegu rzeki Suir, po północno – wschodniej stronie zamku. Początkowo mogła to być prosta, orientowana względem stron świata budowla salowa, wzniesiona na planie prostokąta, bez wyodrębnionego architektonicznie prezbiterium, z dwuspadowym dachem opartym na dwóch szczytach. Prawdopodobnie na przełomie XV i XVI wieku od wschodu wzniesiono prezbiterium o tej samej szerokości co nawa. Podobnie jak nawa, nie zostało ono podparte żadnymi przyporami.
Pierwotne otwory okienne kościoła mogły być wąskie, rozglifione do wnętrza, utrzymane w stylistyce wczesnogotyckiej. U schyłku średniowiecza do architektury kościoła wprowadzono okna o formach późnogotyckich. Z nich najokazalsze umieszczono tradycyjnie w ścianie wschodniej, w którą osadzono wielodzielne okno złożone z dwóch półkoliście zamkniętych otworów dolnych i dwóch otworów górnych z zamknięciami w ośle grzbiety. Od strony wewnętrznej okno umieszczono w dużej wnęce, na całej wysokości oprofilowanej wałkiem z cokołami osadzonymi na parapecie. Otwór wejściowy do kościoła znajdować się mógł w południowej ścianie nawy.
Wnętrze kościoła nie było podsklepione ani w części prezbiterialnej, ani w nawowej. Przykrywać je mogła otwarta więźba dachowa lub drewniana kolebka. Obie partie budowli rozdzielała ostrołuczna, pozbawiona profilowania arkada tęczy. Wnętrze było skromnie urządzone, zwłaszcza w części nawowej. W prezbiterium w ścianie południowej, blisko głównego ołtarza, umieszczono wnękę na piscinę z profilowanym ostrołucznym zamknięciem. Kolejne dwie wnęki oflankowały okno wschodnie, przy czym jedna mogła być zamknięta trójliściem, a druga ostrołukiem.
Stan obecny
Kościół znajduje się dziś w stanie niezadaszonej, nieco zaniedbanej ruiny, ale z obwodem murów w większości sięgających pełnej wysokości, włącznie ze szczytami nawy i wschodnim szczytem prezbiterium. Efektem nowożytnej przebudowy jest północna przypora i zachodnia ściana nieco skróconej w XVII wieku nawy, włącznie z wieńczącą ją dzwonnicą. Nowożytne są także otwory okienne nawy, podczas gdy okna w części prezbiterialnej zachowały formy późnogotyckie. We wnętrzu przetrwała arkada tęczy, zwężona w XVII lub XVIII wieku, wnęka ścienna profilowanej pisciny, kilka uszkodzonych wnęk w ścianie wschodniej oraz konsola wspornikowa z wyrzeźbioną głową mężczyzny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Cleary R., Cahir Town, „Archaeology Ireland”, 101/2023.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.