Historia
Murowany kościół w Balrothery wzniesiony został prawdopodobnie niedługo po anglo-normańskiej inwazji na Irlandię, w późnych latach XII wieku, choć musiał on powstać na miejscu starszej świątyni. Po raz pierwszy odnotowany został około 1200 roku, gdy miejscowy właściciel ziemski, Geoffrey de Costedin, przekazał go za zgodą Patricka de Rosel, ówczesnego plebana, klasztorowi NMP w Tristernagh, który sam ufundował. Zapoczątkowało to spór między arcybiskupstwem dublińskim a klasztorem w Llanthony, zwierzchnikiem przeoratu Tristernagh, gdyż według starszych praw Balrothery miało przynależeć do Lusk, a przez to podlegać diecezji dublińskiej.
W późnych latach XV wieku lub na początku XVI stulecia kościół powiększono o wieżę, pełniącą funkcje dzwonnicy, ale także i służacą celom strażniczo – obronnym. Był to trudny okres dla osadników z obszaru angielskiej kolonizacji Irlandii (ang. Pele), poddawanych presji gaelickich tubylców, pragnących odzyskać dawno utracone ziemie i zrzucić jarzmo angielskiej administracji. Z tego powodu wielu księży w nieufortyfikowanych osadach wolało żyć w murowanych wieżach, przypominających późnośredniowieczne świeckie wieże mieszkalno – obronne.
Kościół przetrwał niespokojny okres XVI i XVII-wiecznych wojen narodowo – religijnych, choć w XVIII stuleciu część z jego aneksów była już zniszczona lub w częściowej ruinie. Na początku XIX wieku budowlę uznano za nieopłacalną do naprawy, przez co wyburzono cały korpus nawowy i prezbiterium, zachowując jedynie późnogotycką wieżę. Na miejscu średniowiecznej nawy około 1816 roku zbudowana została nieduża nawa nowożytna.
Architektura
Kościół zbudowany został na wzniesieniu, niezbyt wysokim, ale ograniczonym dość stromymi zboczami. Początkowo przypuszczalnie był prostą romańską budowlą na planie prostokąta, bez wyodrębnionego prezbiterium i bez żadnego murowanego aneksu. Efektem późniejszej rozbudowy z XIII wieku mogło być nieznacznie węższe i niższe prezbiterium, po stronie wschodniej zamknięte ścianą prostą. Być może w XV wieku po południowej stronie starej nawy dobudowano drugą nawę o takiej samej długości, przykrytą osobnym dachem dwuspadowym i poprzedzoną kruchtą. Kolejne gotyckie aneksy znajdować się mogły po północnej stronie nawy i prezbiterium, które otwierały się w tamtą stronę ostrołucznymi arkadami.
Około przełomu XV i XVI wieku po zachodniej stronie nawy wzniesiona została czworoboczna wieża. Jej mury nie zostały podparte przyporami, ale przy narożniku północno – zachodnim usytuowano okazałą cylindryczną wieżyczkę schodową, pełniącą rolę komunikacyjną i zapewne wzmacniającą statykę budowli, umieszczonej tuż przy stromym zboczu. Z tego też powodu mury wieży uzyskały znaczne nachylenie, zwężając się w górnych partiach.
Elewacje wieżyczki schodowej i samej wieży rozdzieliły dwa gzymsy. Wyższy z nich poprowadzono tuż pod dwudzielnymi oknami najwyższego piętra. Okna te przebito z każdej strony świata, zamknięto ostorłucznie i sfazowano. Ponadto w elewacji zachodniej umieszczono bardziej ozdobne okno dwudzielne z zamknięciami w ośle grzbiety i z trójlistnymi maswerkami, natomiast wieżyczkę schodową doświetlono prostymi szczelinami. W koronie muru wieży osadzono przedpiersie o typowej dla Irlandii schodkowej formie, przy czym trzy narożniki podwyższono do formy drobnych wieżyczek obserwacyjno – strażniczych. Wnętrze wieży dostępne było tylko z nawy kościoła.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego ze średniowiecznego kościoła zachowała się jedynie późnogotycka wieża, podczas gdy na miejscu korpusu stoi nowożytna nawa z początku XIX wieku. Wieża jest dobrym przykładem sakralnej budowli o cechach obronnych, typowej dla regionu Pale z XV i XVI wieku. Uniknęła większych przekształceń nowożytnych, za wyjątkiem dzwonnicy osadzonej nad ścianą wschodnią i zmiany formy krenelażu, pozbawionego obecnie schodkowych blank. Nad oknem wschodnim dojrzeć można płaskorzeźbioną głowę, przeniesioną z romańskiego korpusu kościoła. Kościół nie pełni już funkcji sakralnych, zamiast tego znajduje się w nim lokalny ośrodek kultury (ang. heritage centre). Po północnej stronie kościoła zobaczyć można dobrze zachowaną XV-wieczną świecką wieżę mieszkalną.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Carrol J., Archaeological excavations at Rosepark, Balrothery, Co. Dublin, Dublin 2008.
Leask H.G., Irish churches and monastic buildings. Medieval gothic, the last phases, Dundalk 1978.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.