Historia
Wieża Ballyshawnmore, czy też Ballyshanemore zbudowana została w późnym okresie średniowiecza, w drugiej ćwierci XV wieku lub najpóźniej w połowie tamtego stulecia. Przypuszczalnie powstała z fundacji możne rodu Butlerów, z powodu chęci wzmocnienia XIV-wiecznego zamku w pobliskim Gowran. Do jej budowy przyczynić się mógł również niejaki Seán Mór, ważny i zaufany dzierżawca earlów Ormond z rodu Butlerów, po raz pierwszy odnotowany w przekazach pisemnych w 1432 roku. Mógł on zostać zachęcony do rozbudowy osady, której nadał swoje imię, a być może także do budowy wieży mieszkalnej, która służyła jako część zewnętrznych umocnień Gowran i chroniła ważny szlak komunikacyjny. Własność Butlerów wieża stanowiła do połowy XVII wieku. Wówczas to, w trakcie walk irlandzkich katolików z angielskimi protestantami, została zajęta przez wojska Olivera Cromwella.
Architektura
Ballyshawnmore wzniesione zostało jako średniej wielkości wieża mieszkalna, utworzona na planie prostokąta o długości 10,5 metra i szerokości 8,5 metra. Mury najmasywniejsze utworzono tradycyjnie w przyziemiu, gdzie w części cokołowej ściany otrzymały charakterystyczne pochyłe elewacje zewnętrzne. Zwieńczenie wieży miało formę przedpiersia z chodnikiem straży otaczającym dach najwyższej kondygnacji, przy czym północna część wieży została wywyższona o jedną kondygnację, tworzącą wąską platformę obronną nad fasadą. Na przedpiersiu na dwóch konsolach nadwieszono wykusz machikułowy chroniący wejście. Kolejny wykusz znajdował się w elewacji południowej, ale mógł on już służyć jedynie jako latryna.
Mury wieży rozdzieliły niesymetrycznie porozmieszczane szczelinowe otwory strzeleckie i doświetlające oraz wąskie okna. Część ze szczelinowych otworów strzeleckich uzyskała okrągłe poszerzenia dla ręcznej broni palnej. Największe, dwudzielne otwory okienne umieszczono na najwyższym piętrze. Ich ościeża oprofilowano, a zakończone w ośle łuki archiwolty ujęto płaskorzeźbionymi obramieniami, nad którymi osadzono gzymsy okapowe. Najbardziej okazałe okno umieszczono w ścianie północnej. Zostało ono podzielone laskowaniem w pionie oraz poprzecznie, tak że utworzono cztery prześwity, każdy zamknięty łukiem w ośli grzbiet.
Wejście do wieży znajdowało się na poziomie gruntu, w północnej części ściany wschodniej. Jego ochronę zapewniał wspomniany powyżej wykusz machikułowy. Ostrołuczny, pozbawiony profilowania portal z klińcową archiwoltą zapewne zamykano żelazną, operującą ruchem wahadłowym kratą. W irlandzkich wieżach mieszkalnych większość takich krat blokowaną łańcuchem przeciąganym przez otwór w ościeżu portalu, ale Ballyshawnmore było wczesnym przykładem bez otworu, być może naśladującym podobne elementy pobliskiego zamku w Gowran. Kratę osadzano w płytkiej wnęce, ze względu na lekkie nachylenie podstawy ściany, nieco głębszej u podstawy niż u góry. Ponadto przejście blokowały drzwi z możliwością ryglowania na zasuwę osadzaną do otworu w murze. Wejście wiodło do korytarzowego przedsionka w grubości muru, od góry chronionego otworem tak zwanej mordowni. Przedsionek był połączony z boku z klatką schodową, ale nie posiadał wnęki ani komory dla strażnika bądź odźwiernego. Na wprost przedsionek prowadził do głównego pomieszczenia przyziemia.
Wnętrze wieży podzielone zostało na cztery główne kondygnacje, z których druga była podsklepiona. Każdą z nich zajmowało jedno duże pomieszczenie wypełniające całą przestrzeń pomiędzy murami obwodowymi. W grubości murów znajdowały się klatki schodowe oraz korytarze i wąskie komory, zapewniające dojście do latryn i otworów strzeleckich. Otwory okienne w przyziemiu były obustronnie rozglifione, na wyższych kondygnacjach mieszkalnych osadzone w szerokich wnękach z bocznymi kamiennymi siedziskami. Ogrzewanie pomieszczeń mieszkalnych zapewniały kominki. Wystrój uzupełniały mniejsze wnęki ścienne stanowiące rodzaj półek lub schowków.
Stan obecny
Wieża zachowała pełen obwód murów o prawie całkowitej wysokości, za wyjątkiem zdegradowanego przedpiersia. Budynek nie jest dziś zadaszony i prawdopodobnie nie ma możliwości wejścia do wnętrza, ale znajduje się tuż obok drogi z której jest doskonale widoczny. Zachowały się późnogotyckie otwory okienne, w tym okazałe maswerkowe okno północne. Po stronie wschodniej widoczne są pozostałości wykusza machikułowego, w elewacji południowej pozostały dwie konsole po wykuszu latrynowym. Niestety przyziemie północnej elewacji przysłania współczesna przybudówka garażowa, do której przepruto w średniowiecznym murze przejście.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Manning C., Ballyshanemore Castle, Gowran, Co Kilkenny and the eponymous Seán Mór, „Old Kilkenny Review”, 58/2006.
Salter M., The castles of Leinster, Malvern 2004.