Historia
Pierwsze zabudowania sakralne w Ballysadare związane mogły być z wizytą w 575 roku św. Kolumbana Starszego i późniejszą działalnością św. Féichína, który miał w osadzie ufundować kościół przed śmiercią w 664 roku. W późnych latach XII wieku na miejsce celtyckiego ośrodka monastycznego przybyli augustianie i założyli własny przeorat. W okresie tym Ballysadare było już siedzibą parafii, dla której około przełomu XII i XIII wieku wybudowano murowany kościół pod wezwaniem św. Féichína, być może powstały na miejscu starszej konstrukcji.
Kościół mógł ulec zniszczeniom w 1228 roku, w czasie walk między Hughem O’Neill a Turloghiem O’Connorem oraz w 1235 roku, gdy oddział Anglo-Normanów pod wodzą Williama Burke’a i Maurice’a Fitzgeralda spustoszyły Ballysadare wraz z dużą częścią regionu Connaught. W 1261 roku „tempul mór Fechin” w Ballysadare zbezcześcić mieli Anglo-Normanowie z rodu Bermingham, którzy zamordowali Cathala O’Harę i pięciu innych mężczyzn z rodu Leyney w jego murach, a także zabrali jako łup niektóre przedmioty sakralne. W 1267 roku i ponownie w 1291 roku Ballysadare, być może wraz z kościołem, zostało ponownie splądrowane.
Pomimo zniszczeń niespokojnego XIII stulecia, kościół był odbudowywany i pełnił funkcję parafialną do końca średniowiecza. Przypuszczalnie w XV wieku poddany został pracom modernizacyjnym w stylistyce gotyckiej. Do podupadnięcia budowli przyczynić się mogła reformacja, a następnie walki religijno – polityczne z końca XVI wieku i irlandzkie powstanie z lat 40-tych XVII stulecia. Kościół z pewnością znajdował się już w stanie porzuconej ruiny w drugiej połowie XVIII wieku.
Architektura
Kościół zbudowany został na zachodnim brzegu rzeki Owenmore, w miejscu gdzie tworzyła ona kaskady tuż przed ujściem do zatoki. Utworzony został na planie prostokąta o długości około 21 metrów i szerokości 10 metrów. Była to prosta konstrukcja salowa, bez wyodrębnionego zewnętrznie prezbiterium, bez wieży lub jakiegokolwiek murowanego aneksu. Wzniesiony został z ciosanego kamienia, przy czym najlepiej opracowane kwadry wykorzystano w narożnikach i w detalu architektonicznym (narożniki ozdobione zostały profilowaniem w postaci pionowych rowków). Ściany kościoła w trakcie napraw były wielokrotnie przemurowywane, już przy wykorzystaniu kamienia łamanego. Nad całością znajdował się dwuspadowy dach, oparty nad dwóch trójkątnych szczytach, zapewne kryty pierwotnie strzechą, łupkiem lub gontem.
Oświetlenie kościoła zapewniały cztery okna. Dwa umieszczono w ścianie południowej, a po jednym od wschodu i zachodu. Długą ścianę północną, zgodnie ze średniowieczną tradycja budowlaną, pozostawiono pełną, bez żadnych otworów, co mogło wynikać z ówczesnych przesądów, jak i chęci ograniczenia zimna lub przeciągów od strony z najmniejszą ilością słońca. Pierwotne okna były wąskie, półkoliście zamknięte, z małymi uskokami od strony zewnętrznej i rozglifieniami skierowanymi do wnętrza. Najbardziej ozdobne tradycyjnie mogło być okno wschodnie, ale w okresie gotyku zostało ono wymienione na nowsze, zapewne o większych rozmiarach.
Wejście do wnętrza kościoła umieszczono w ścianie południowej, około 5,5 metra od zachodniej ściany szczytowej. Osadzony został tam uskokowy portal z półkolistą archiwoltą i tympanonem, ozdobionymi wzdłuż łuku jedenastoma rzeźbionymi głowami, z dwoma kolejnymi głowami po obu stronach wejścia, przedstawiającymi najprawdopodobniej Chrystusa i dwunastu apostołów. Tympanon pozbawiony był dekoracji płaskorzeźbionej, ale po otynkowaniu mógł być udekorowany malowidłem. Osadzony został na dwóch głowicach, prawdopodobnie uformowanych w zwierzęce maszkarony. Ościeża portalu ozdobiono profilowaniem podobnym do zastosowanego w narożnikach korpusu kościoła.
Stan obecny
Kościół św. Féichína jest dziś niezadaszoną ruiną o prawie w pełni zachowanych murach. Brakuje jedynie szczytu wschodniego, być może osłabionego niżej umieszczonym największym w budynku oknem. Relikty tego ostatniego wskazywałyby na gotycką przebudowę przynajmniej części kościoła. Zachowały się natomiast dwa pierwotne okna południowe i późnoromański portal wejściowy ze znacznie zwietrzałymi rzeźbionymi głowami. Późnośredniowieczne lub wczesnonowożytne może być proste okno w zachodniej części ściany południowej. Kilkaset metrów po stronie zachodniej zobaczyć można relikty kościoła klasztornego, obecnie niestety w całości otoczonego terenem intensywnej działalności gospodarczej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
O’Rorke T., History, antiquities, and present state of the parishes of Ballysadare and Kilvarnet, in the county of Sligo, Dublin 1878.
Salter M., Medieval churches of Ireland, Malvern 2009.