Historia
Klasztor franciszkański w Viljandi (niem. Fellin) założony został na mocy papieskiego dekretu z 1466 roku, który zezwalał mistrzowi Zakonu Kawalerów Mieczowych również na powołanie franciszkańskich domów w inflanckich miastach Tartu i Limbaži. Wspólnie utworzyły one kustodię liwońską, nieco później powiększoną o ośrodki pruskie („custodia Livonize et Prussiae”). Prace budowlane w Viljandi nad klauzurą i klasztornym kościołem prowadzono od około 1466 do 1472 roku. Datę zakończenia budowy lub przynajmniej jej zaawansowanego etapu, wyznaczyła kapituła prowincjonalna w Rydze, na którą przybyli między innymi zakonnicy z Viljandi.
Klasztor został zniszczony w trakcie wojny inflanckiej w 1560 roku. Odbudowa kościoła mogła zostać przeprowadzona jeszcze w XVI wieku, po zajęciu miasta przez Polaków. Budynek zaczął być wówczas użytkowany jako świątynia parafialna, z przejętym wezwaniem św. Jana od zniszczonego starszego kościoła parafialnego przy rynku. Kolejne remonty i przebudowy dawnego kościoła franciszkańskiego miały miejsce w XVII wieku. W drugiej połowie XVIII wieku uzyskał on nową zakrystię i barokową iglicę, zniszczoną w trakcie pożaru z 1811 roku. Po drugiej wojnie światowej, w 1950 roku kościół został przekształcony na magazyn. Ostatnią większą renowację przeprowadzono w 1992 roku.
Architektura
Klasztor franciszkanów usytuowany był w południowo – zachodniej części średniowiecznego miasta, w obrębie miejskich murów obronnych, które przylegały do niego od zachodu, a także w sąsiedztwie podzamcza zamku zakonnego, którego fosa w nieco dalszej odległości ograniczała klasztor od południa. Po północno – wschodniej stronie klasztoru łukiem przebiegała miejska ulica, prowadząca w stronę zachodniej bramy miejskiej. Na wschodzie znajdować się mógł przykościelny cmentarz klasztorny. Od strony miasta klasztor zapewne był otoczony jakąś formą ogrodzenia, oddzielającą zabudowania sakralne i monastyczne od świeckich.
Kościół klasztorny był stosunkowo prostą, lecz obszerną budowlą, z pojedynczą nawą na planie prostokąta, która od wschodu sąsiadowała z węższym oraz niższym prezbiterium. Zamknięcie prezbiterium utworzono trójboczne, ale niesymetryczne, za sprawą dłuższej ściany północnej od południowej. Od strony zachodniej wzniesiono czworoboczną wieżę, częściowo wtopioną w korpus budowli. Była to nietypowa pozycja wieży dla kościołów franciszkańskich, które najczęściej miały jedynie smukłe wieżyczki po bokach prezbiterium. W Felinie masywniejsza wieża zachodnia wynikać mogła z powodu nieodległej linii murów obronnych i chęci wzmocnienia obronności miasta. Zewnętrzne elewacje kościoła ozdobiono we wschodniej części kościoła parami blend z dwuspadowymi zamknięciami, nad którymi umieszczono blendy koliste. Wnętrze kościoła cechowało się prostotą, oszczędnymi dekoracjami i brakiem sklepień.
Zabudowania klasztornej klauzury znajdowały się po północnej stronie kościoła. Uformowane były z trzech wzniesionych z cegły skrzydeł o różnych rozmiarach, wraz z kościołem zamykających otoczony krużgankami, mocno wydłużony wirydarz o wymiarach około 22 x 12 metrów. Skrzydło wschodnie łączyło się z prezbiterium kościoła, natomiast skrzydło zachodnie prawdopodobnie nie miało pełnej długości i nie sięgało wieży ani nawy. Zabudowania klauzury były częściowo podpiwniczone, gdyż w zachodniej części skrzydła północnego znajdowała się podsklepiona krzyżowo komora na piec typu hypocaustum, ogrzewający ciepłym powietrzem pomieszczenia na parterze. Kolejny piec hypocaustum znajdował się w południowej części skrzydła wschodniego, skąd zapewne ogrzewał sąsiedni kapitularz. W skrzydle północnym głównym pomieszczeniem był refektarz, sąsiadujący z furtą wiodącą na północ od klasztoru.
Stan obecny
Jedyną widoczną gołym okiem budowlą pozostałą po średniowiecznym klasztorze franciszkańskim jest dziś kościół św. Jana. Ma on formę będącą efektem wielokrotnych przekształceń nowożytnych. Większość otworów okiennych uległa powiększeniu, od południa dobudowano kruchtę, od północy zakrystię, na wieżę nałożono nowy hełm, a wewnątrz przekształcono arkadę tęczy. Obecnie zabytkowa budowla służy jako sala koncertowa.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Alttoa K., Viljandi endise frantsisklaste kloostri (hilisem Jaani kirik) ajalooline õiend, Tallinn 1979.
Borowski T., Miasta, zamki i klasztory. Inflanty, Warszawa 2010.
Selirand U., Ausgrabungen auf dem Territorium des Franziskanerklosters in Viljandi, „Proceedings of the Estonian Academy of Sciences”, Vol. 30, 4/1981.
Selirand U., Über die Untersuchungen des Franziskanerklosters in Viljandi, „Proceedings of the Estonian Academy of Sciences”, Vol. 31, 4/1982.