Padise – klasztor cysterski

Historia

   Po podboju okolicznych ziem przez krzyżowców w połowie XIII wieku, tereny wokół Padise zostały nadane mnichom cysterskim z klasztoru w Dyjamuncie. Niedługo potem wznieśli oni tu niewielką, kamienną kaplicę. W 1310 roku, po tym jak zakon krzyżacki  zakupił rodzimy klasztor w Dyjamuncie i zamienił go w komturię, konwent cysterski przeniósł się do Padise. Siedem lat później król Danii Eryk VI Menved wydał zgodę na budowę przez mnichów pełnoprawnego klasztoru.
   W 1343 roku w noc św. Jerzego został on zdobyty przez estońskich powstańców, a 28 przebywających w nim mnichów zabitych. Po odkupieniu okolicznych terenów od Danii przez Krzyżaków, pozwolili oni miejscowym mnichom na odbudowę klasztoru. Od tego momentu znaczenie i majątek cystersów z Padise stale rosły. Już na początku XV wieku konwent posiadał liczne grunty nie tylko w Estonii, ale i w szwedzkiej Finlandii.
   W XVI stuleciu klasztor nie uległ postępującej reformacji. Dopiero w 1558 roku, doceniając militarne walory budowli, ostatni krzyżacki mistrz Inflant, Gotthard Kettler, zajął klasztor i przepędził mnichów. Już w 1561 roku Padise zajęli Szwedzi, a rok później Kettler zrzucił zakonny habit i oddał się pod opiekę Polski i Litwy jako protestancki książę. W 1576 roku klasztor został zajęty przez Moskwę, Szwedzi odzyskali go w 1580 po długim oblężeniu i niszczącym bombardowaniu. W 1622 roku król Gustaw II Adolf przekazał ruiny burgrabiemu Rygi Thomasowi Ramm, którego dziedzice byli w posiadaniu Padise do 1919 roku.

Architektura

   Klasztor w Padise składał się z kościoła, położonych na południe od niego zabudowań klasztornych otaczających trapezowaty w planie wirydarz i obwarowań wydzielających kolejny, północny dziedziniec. Kapitularz, zakrystia, refektarz i kościół usytuowane zostały kilka metrów powyżej poziomu gruntu. Umieszczenia ich na piętrze zakazywała reguła zakonna cystersów, a na parterze nie mogły być ze względów obronnych. Kościół klasztorny jako najsłabsze ogniwo obrony podniesiony został jeszcze wyżej, a pod nim skonstruowano przestronne, pozbawione okien piwnice, czyli tzw. kościół dolny. W odróżnieniu od kościoła klasztornego Flakenau, w Padise dolna kondygnacja zajmowała jedynie wschodnią część budynku, stanowiąc kwadratową w planie kryptę ze sklepieniem podtrzymywanym przez środkowy filar. Przestronniejszy wyższy poziom kościoła wyposażono w duże, gotyckie okna oraz zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym rozdzielonym na cztery prostokątne przęsła. Jako że reguła zakazywała także budowy wież kościelnych, na świątyni wzniesiono jedynie niewielką, nadwieszaną wieżyczkę obronną bez własnych fundamentów.
   Skrzydło wschodnie klasztoru zajmowane było przez trzy pomieszczeni: zakrystię na północy, kapitularz pośrodku i być może parlatorium na południu. Powyżej zapewne umieszczona była sala dormitorium, połączona bezpośrednio z kościołem by umożliwić mnichom szybkie przejście na nocne i poranne nabożeństwa. Większość skrzydła południowego wypełniał refektarz, natomiast w zachodnim znajdowały się pomieszczenia gospodarcze i przeznaczone dla konwersów. Oba skrzydła w narożniku łączyła kaplica, umieszczona w najstarszej części klasztoru, czworobocznej wieży mieszkalno – obronnej. Wejście do tego ściśle zamkniętego zespołu znajdowało się obok kościoła w części południowo – zachodniej, a w XV wieku dobudowano dodatkowo po stronie zachodniej czworoboczną wieżę bramną. Całość założenia klasztornego, oprócz murów i późniejszych półkolistych bastei, broniona była przez fosę.

Stan obecny

   Kompleks klasztorny w Padise jest najlepiej zachowanym średniowiecznym, obronnym klasztorem na terenie Inflant. Jest też niezwykle ciekawym przykładem architektury zakonu religijnego, innego niż zakon krzyżacki. Zachowała się cała północno – wschodnia część klasztoru z najważniejszymi pomieszczeniami: kapitularzem, zakrystią, a przede wszystkim kościołem z podziemiami z gotyckimi sklepieniami. Niestety część południowo – zachodnia została zniszczona w czasie wojen inflanckich.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Borowski T., Miasta, zamki i klasztory. Inflanty, Warszawa 2010.
Tuulse A., Die Burgen in Estland und Lettland, Dorpat 1942.