Kuressaare – zamek Arensburg

Historia

   Wyspa Ozylia podbita została przez krzyżowców w 1227 roku, lecz w kolejnych latach wybuchały tu liczne pogańskie powstania. Dopiero w pięć lat po powstaniu z 1260 roku, zakon krzyżacki rozpoczął budowę pierwszych umocnień na miejscu późniejszego zamku. Swoją ostateczną formę architektoniczną warownia otrzymała dopiero w latach 1330-1360. Zamek nie był siedzibą konwentu zakonnego, lecz własnością biskupa. Kres jego średniowiecznej historii nastąpił wraz z upadkiem i sekularyzacją biskupstwa ozylskiego w drugiej połowie XVI wieku. Wojny inflanckie, które spowodowały ogromne zniszczenia kontynentalnej części Estonii, nie dotknęły na szczęście twierdzy, która wraz z wyspą została sprzedana Danii. W 1645 roku Duńczyków zastąpili Szwedzi, a po 1710 roku zamek należał do Rosjan. Przez cały ten czas, aż do początków XIX wieku Arensburg jako stolica wyspy i regionu zachowywał znaczenie militarne, a jego fortyfikacje unowocześniano. Na szczęście rozbudowy te nie wiązały się z rozbieraniem starszych, średniowiecznych obwarowań. Pierwsze prace konserwatorskie przeprowadzono w latach 1904-1912, a zakrojona na szeroką skalę renowacja miała miejsce w latach 1968-1985.

Architektura

   Najstarsze założenie zamkowe składało się z pojedynczego obwodu murów, wzmocnionych pojedynczą, główną wieżą. Pod koniec XIV stulecia warownia była już w pełni rozwiniętym zamkiem konwentualnym, składającym się z regularnego, kwadratowego dziedzińca do którego od czterech stron przylegały zabudowane skrzydła. W północno – zachodnim narożu wznosiła się wieża Sturwalt, w północno – wschodnim natomiast smuklejsza i wyższa wieża Długi Herman. Usytuowanie tej ostatniej interesująco rozwiązano, gdyż jako ostatni punkt obrony oddzielona była wolną przestrzenią, w której przypuszczalnie płynął ściek z latryn umieszczonych obok komnat gościnnych. W najniższej kondygnacji Długi Herman mieścił loch więzienny. Wieża Sturwalt posiadała wewnątrz sześc kondygnacji z których dwie dolne przykryto sklepieniami oraz połączono klatkami schodowymi, które rozpoczynały się na pewnej wysokości nad powierzchnią posadzki, co ułatwiało odcięcie wrogowi dostępu w razie zagrożenia. Górne kondygnacje miały funkcje mieszkalne, ogrzewane były kominkami.
   Wzorem innych zamków krzyżackich najważniejsze pomieszczenia znajdowały się na pierwszym piętrze, a komunikację między nimi zapewniał murowany krużganek, zabudowany ze względu na niskie temperatury. Jego wnętrze przykryto sklepieniem krzyżowym z żebrami wtopionymi bezpośrednio do ścian (cecha charakterystyczna dla XV wieku).  Całe skrzydło zachodnie zajmowały zaopatrzone w latrynę komnaty biskupie, większość południowego duży reprezentacyjny refektarz o dwóch nawach, a skrzydło wschodnie dormitorium i mniejszy refektarz. W narożniku skrzydła południowego usytuowano kwadratową w planie kaplicę, której żebrowe sklepienie oparto na środkowym filarze o ośmiobocznym przekroju. Zamek nie posiadał kapitularza, narady najpewniej odbywały się w południowym refektarzu przy umieszczonym tam okrągłym stole. Przed wejściem do niego zastosowano element znany z klasztorów, mianowicie kamienny lawatarz wbudowany w ścianę, w którym myto ręce przed posiłkami. Nietypowym rozwiązaniem architektonicznym była umieszczona w zachodnim skrzydle biskupia alkowa, otoczona wyjątkowo grubym murem i pozbawiona okien, prawdopodobne miejsce ostatecznego schronienia. Co więcej wejścia do biskupich komnat w zachodnim skrzydle można było blokować belkami ryglującymi przymocowywanymi do drzwi.
   Pomieszczenia gospodarcze znajdowały się na parterze, zaś trzecia, górna kondygnacja pełniła funkcje obronne. W skrzydle wschodnim, zaraz pod pomniejszym refektarzem i pokojem gościnnym były to kuchnie i mały browar, w pobliżu znajdowała się również mała izba ze studnią konieczną do codziennego funkcjonowania mieszkańców zamku. Na parterze skrzydła południowego oprócz pomieszczeń magazynowych znajdowały się dwie komory z piecami typu hypocaustum. Zapewniały one ogrzewania komnat biskupich na piętrze, za pomocą gorącego powietrza przesyłanego kanałami w grubości murów i znajdującego ujście w otworach w posadzkach, w razie konieczności zamykanych klapkami.
   Główny budynek zamku otaczała nawodniona fosa, wzdłuż której od wewnętrznej strony biegł niewysoki mur zewnętrzny, wydzielający obszar międzymurza. Wokół fosy rozciągało się przedzamcze, również otoczone fosą i obwarowaniami. Pierwotnie były to drewniano – ziemne umocnienia, które zastąpił na przełomie XIV i XV wieku kamienny mur o 687 metrach długości i 7 metrach wysokości. Ostatnie średniowieczne rozbudowy miały miejsce w połowie XV wieku, gdy podwyższono mur zewnętrzny i wyposażono go w baszty.

Stan obecny

   Arensburg jest najlepiej zachowanym średniowiecznym zamkiem całego wschodniego wybrzeża Morza Bałtyckiego. Pomimo uszkodzeń i nowożytnych rekonstrukcji północno – zachodniej wieży i sklepień krużganków, podstawowa bryła i większość pomieszczeń zamkowych wraz z gotyckimi sklepieniami i licznymi detalami architektonicznymi przetrwały. W zamku znajduje się Muzeum Saaremaa, a przestronny teren przed zabytkiem jest miejscem różnych imprez plenerowych.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Borowski T, Miasta, zamki i klasztory, Inflanty, Warszawa 2010.
Tuulse A., Die Burgen in Estland und Lettland, Dorpat 1942.
Zamki regionu Morza Bałtyckiego, red. T.Kjaergaard, Bydgoszcz 1995.