Haapsalu – zamek i katedra św Mikołaja

Historia

   Początkowo niewielka osada rybacka Haapsalu do rangi stolicy biskupstwa ozylskiego urosła  po 1263 roku, w wyniku zniszczenia diecezji w Starej Parnawie przez najazd litewski. Katedra po raz pierwszy pojawia się w źródłach w 1279 roku, do końca XIV wieku wzniesiono jej podstawową bryłę oraz mury obronne. Pierwszym poważniejszym wstrząsem był najazd krzyżacki podczas wojny z biskupem ozylskim w 1297 roku. Wojska okupowały zamek i katedrę do 1302 roku, jednak Haapsalu  szybko odzyskało swoją pozycję i aż do XVI stulecia nieprzerwanie pełniło  rolę najważniejszego miasta biskupiego. W drugiej połowie XIV wieku do kościoła dobudowano spore, okrągłe baptysterium, jedyny przykład tego typu budowli w Inflantach. Natomiast zamek w XIV i XV wieku otoczono fosą i dwoma przedzamczami. Dodatkowe obwarowania nie wystarczyły jednak w czasie wojny z lat 1558-1583 kiedy to Haapsalu  stało się częścią protestanckiej Szwecji. Katolicka katedra stała się kościołem luterańskim i zaczęto ją nazywać kościołem zamkowym.
   W kolejnych wiekach rola polityczna miasta i zamku malała, brakowało funduszy na renowacje, zwłaszcza po pożarze z 1668 roku, który strawił dach katedry i większość zamku. Uszkodzenia były na tyle duże, iż nie podjęto próby jego odbudowy. Sam kościół, choć zabezpieczony, uległ niestety kolejnemu pożarowi w 1726 roku i aż do XIX wieku pozostawał w stanie ruiny. Zniszczony został wówczas m.in. romański portal główny z figurą patrona świątyni. Pierwsza próba renowacji nastąpiła pod koniec XIX stulecia kiedy to zabezpieczono budowlę i umieszczono nowy, neogotycki portal. W okresie okupacji sowieckiej zabytek ponownie popadł w ruinę, przez krótki czas służył nawet jako spichlerz, remont przeprowadzono dopiero w latach 1979-1990.

Architektura

   Zamek początkowo składał się ze skrzydła północnego, połączonego dwoma kurtynami muru o wysokości około 8 metrów z kościołem po stronie południowej i niewielką czworoboczną wieżyczką wysuniętą przed kurtynę zachodnią. Po rozbudowie z XV i początku XVI wieku składał się już z trzech skrzydeł rozmieszczonych wokół prostokątnego dziedzińca, który od południa nadal zamykał kościół katedralny. Wszystkie trzy skrzydła posiadały piwnice z których część służyła za więzienie, a inne jako magazyny do przechowywania żywności i trunków. Parter zajmowały pomieszczenia gospodarcze oraz zbrojownia, a na pierwszym i drugim piętrze znajdowały się najważniejsze pomieszczenia reprezentacyjne biskupa i kanoników oraz urzędników kościelnych. W północno wschodnim narożu znajdowały się komnaty biskupie, skrzydło północne zajmował spory refektarz, a w zachodnim mieścił się kapitularz. Trzecie piętro pełniło rolę spichrza i sprawowało funkcje obronne przez umieszczenie w nim ganków straży. Zapewne w XV wieku dobudowano 38 metrowej wysokości cylindryczną wieżę zwaną Zegarową do skrzydła zachodniego zamku głównego. Zastąpiła ona starszą smukłą wieżyczkę czworoboczną.
   Znajdująca się po południowej stronie katedra była największą jednonawową średniowieczną budowlą krajów bałtyckich o powierzchni 425 m², wymiarach w planie 41,5 x 16,5 metra i wysokości 15,5 metra do sklepień. Otrzymała trze przęsła długości, bez wydzielonego zewnętrznie prezbiterium. Jej architektura łączyła elementy romańskie i gotyckie. Cechy romańskie widoczne były w roślinnych ornamentach na pilastrach głowic, a gotyckie formy otrzymały sklepienia. Romański portal zwieńczony był już gotycką wimpergą, która na łuku miała wnękę z figurą świętego. Wewnętrzne elewacje pokryte były malunkami, a posadzka składała się z epitafiów duchownych i znaczących szlachciców. Unikatowa okrągła kaplica chrzcielna została dostawiona  do południowej ściany kościoła w drugiej połowie XIV wieku.
   W XIV i XV wieku zamek otoczono fosą i dwoma przedzamczami: starszym zachodnim oraz wschodnim z którego wydzielono dodatkowe dwa dziedzińce wewnętrzne. Całość objęła okazały obszar terenu o wielkości 134,6 x 121,2 metra. Zewnętrzny mur obronny wzmacniały baszty czworoboczne i późniejsze półcylindryczne. Czworoboczne usytuowano we dwóch wschodnich narożnikach, dwie czworoboczne wieże bramne wysunięto również w całości przed lico muru po stronie północno – zachodniej i południowo – zachodniej. Ta pierwsza prowadziła na teren miasta, druga zaś skomunikowała podzamcze z terenami podmiejskimi. Dwie kolejne bramy posiadało także podzamcze wschodnie, z których jedna łączyła się z miastem a druga z przedpolem zamku na wschodzie.

Stan obecny

   Katedra i zamek w Haapsalu dzięki zespoleniu cech warowno – klasztornych i połączeniu stylu romańskiego z gotykiem to obiekt wyjątkowy nie tylko w skali Estonii, ale też całej Europy północno – wschodniej. Choć obiekt zachował się tylko częściowo to jednak rozkład jego pomieszczeń jest czytelny. Zachował się również na prawie pełnej długości zewnętrzny mur obronny. Zabytkiem opiekuje się obecnie muzeum zamkowe, które w zachowanych piwnicach i na piętrze urządziło liczne wystawy poświęcone historii i funkcjonowaniu budowli w średniowieczu.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Alttoa K., Bergholde-Wolf A., Dirveiks I., Grosmane E., Herrmann C., Kadakas V., Ose J., Randla A., Mittelalterlichen Baukunst in Livland (Estland und Lettland). Die Architektur einer historischen Grenzregion im Nordosten Europas, Berlin 2017.

Borowski T., Miasta, zamki i klasztory. Inflanty, Warszawa 2010.
Tuulse A., Die Burgen in Estland und Lettland, Dorpat 1942.