Historia
Zamek został założony około początku czwartej ćwierci XIII wieku, prawdopodobnie pod koniec panowania Przemysła Ottokara II lub krótko po jego śmierci w 1278 roku. Fundatorem Zvířetic był Zdislav z rodu Markvarticów, syn Havla z Lemberka. Zdislav początkowo również pisał się z Lemberka, lecz w dokumencie datowanym między 1277 a 1283 rokiem użył predykatu odnoszącego się do swojej nowej siedziby, powtórzonego w kolejnym dokumencie z lat 1290-1296. Jego synowie Heřman i Zdislav w latach 1318 i 1319 także używali przydomka „ze Zvířetic”.
W okresie niepokojów i walk wewnętrznych po wymarciu dynastii Przemyślidów, Heřman stanął początkowo po stronie Henryka Karynckiego, który mianował go najwyższym burgrabią praskim. Gdy jednak Henryk zmienił nominację, dwaj bracia dołączyli do najmłodszej Przemyślidki, Eliški, towarzysząc jej między innymi na ślubie z Janem Luksemburskim. Przy nowym królu Zvířeticcy wytrwali w okresie kolejnych wewnętrznych konfliktów, nawet pomimo tego, że ich krewni Vartemberkowie i Michalovcy znaleźli się w opozycji. Właściciele Zvířetic wdali się również w konflikt o nieznanym, ale najpewniej majątkowym podłożu z Vokiem z Rotštejna, paląc w 1318 roku jego zamek. Ostateczny wynik sporu nie został odnotowany w przekazach pisemnych.
W okresie wojen husyckich bracia Václav, Petr i Beneš ze Zvířetic opowiedzieli się po stronie katolickiej, u boku cesarza Zygmunta Luksemburczyka. Nie ma pewności czy zamek był z tego powodu oblegany przez husytów, lecz jeśli tak, to raczej bez sukcesu. Informacje o Zvířeticach w tych niespokojnych czasach nie zostały zapisane lub też zaginęły w kolejnych wiekach. Dopiero w 1437 roku pojawił się Petr Zvířeticki z Vartemberka, członek poselstwa do Bazylei i ławnik sądowy, późniejszy zwolennik króla Jerzego z Podiebradów. Jego potomkowie dzierżyli zamek do 1504 roku, kiedy to Hašek sprzedał Zvířetice Václavowi Sezimowi z Ústí.
W 1528 roku zamek stał się majątkiem rodu Vartemberków, którzy w drugiej połowie XVI wieku dokonali jego renesansowej przebudowy. W trakcie wojny trzydziestoletniej rezydencja została przejęta przez Valdštejnów. Nowi właściciele przeprowadzili kolejną przebudowę w drugiej połowie XVII wieku, w efekcie której zamek otrzymał formę barokowego pałacu. Niedługo później, w 1693 roku, został on zniszczony przez pożar, po którym jeszcze został odbudowany. Jednak kolejny pożar z 1720 roku przyczynił się już do porzucenia budowli i przekształcenia jej w ruinę.
Architektura
Zamek usytuowano na wzgórzu, a właściwie na szerokim cyplu wzniesienia, na wysokim prawym brzegu Izery. Ukształtowanie terenu zapewniało mu ochronę z trzech stron: na wschodzie zbocze opadało stromo do doliny rzeki, a na północy i południu stoki, choć nie chronione barierą wodną, to jednak wyżłobione przez wody gruntowe, były dość strome i wysokie. Pozostawała część zachodnia skierowana w stronę podzamcza, którą odcięto od reszty terenu przekopem, zachodzącym również na dwa krótsze boki zamku. Przed nim usypano jeszcze ziemny wał.
Zamek założono na nieregularnym planie zbliżonym nieco do trapezu o wymiarach około 74 x 47 metrów, z prostą i bardzo długą kurtyną czołową. Biorąc pod uwagę dużą szerokość cypla, wydłużony obszar rdzenia zamku został zbudowany z dłuższymi bokami poprzecznymi do osi cypla, co było mniej korzystne z punktu widzenia obronnego, ale konfiguracja terenu zasadniczo nie pozwalała na inne rozwiązanie, jeśli nie chciano pozostawiać wolnych obszarów po bokach. Mur obronny był masywny, w przyziemiu części czołowej o grubości około 2,5 metra, nieco cieńszy po bokach i z tyłu dziedzińca, gdzie narożniki zaokrąglono. Wjazd na podzamcze, zapewne poprzedzony zwodzonym mostem przerzucanym nad przekopem, przepruto w południowej części długiej kurtyny zachodniej. Dwa przednie naroża zamku wzmocniono cylindrycznymi wieżami, wysuniętymi przed obwód muru jedynie w około połowie swej objętości, co ograniczało ich możliwości flankowania. Zamek dysponował więc rozwiniętą formą założenia bergfriedowego, w typowych rozwiązaniach z pojedynczą wieżą, ale niekiedy wzbogacanego o kolejną, nieco mniejszą wieżę, połączoną z obroną bramy głównej (schemat znany między innymi z zamków Talmberk, Žebrák i Kostomlaty).
Wieża północna miała prawie 9,5 metra średnicy, pierwotną wysokość około 27 metrów i grubość muru u podstawy 3,6 metra. Początkowo była dostępna tylko z sąsiedniego chodnika straży w koronie muru obronnego, przez drewnianą kładkę i portal na poziom pierwszego piętra. Na parter, jak zwykle w budowlach tego typu, można było się dostać tylko z góry, przez otwór w stropie. Pierwotnie wieża miała jeszcze jedną najwyższą kondygnację z płaskim stropem, natomiast pozostałe dwa piętra zostały dobudowane dopiero w XVI wieku, być może częściowo na miejscu kondygnacji o konstrukcji drewnianej lub szachulcowej. Wieża południowa, która stała w przeciwległym rogu, była nieco mniejsza, ze średnicą nieco poniżej 9 metrów, oraz murem 3 metrowej grubości. Jak wspomniano powyżej, w odległości około 3 metrów od niej znajdowała się brama wjazdowa na dziedziniec, później przesunięta w pobliże wieży północnej.
Zabudowa mieszkalno – reprezentacyjna zamku umieszczona została w najbezpieczniejszym miejscu, po przeciwnej stronie bramy, przy stromych zboczach cypla. Teren dziedzińca opadał tam dość stromo ku dolinie Izery, dlatego pałac był w całości podpiwniczony (piwnice były poniżej poziomu dziedzińca, ale od strony zewnętrznej znajdowały się wysoko nad poziomem gruntu). Początkowo bryłę obszernego budynku tworzyły dwa skrzydła: węższe i dłuższe południowe oraz szersze północne, które być może miało formę zbliżoną do wieży mieszkalnej. Całość zbudowano na planie przypominającym nieco literę L, być może po to, by przed węższą częścią budynku pomieścić drewniane krużganki i utworzyć równą fasadę całego założenia.
We wnętrzu zabudowań, najniższą część tworzyły cztery identyczne komory piwniczne o szerokości około 3,6 metra i długości 7,5 metra, oświetlane wąskimi oknami i od XIV wieku sklepione ostrołucznymi kolebkami. Od północy sąsiadowało z nimi piąte pomieszczenie o większych rozmiarach, sięgające głębiej w dziedziniec. Wejście do piwnicy znajdowało się od strony dziedzińca w skrzydle północnym. Na parterze znajdowały się tylko trzy pomieszczenia, dwa w skrzydle południowym i jedno w skrzydle północnym. Wszystkie pierwotnie miały płaskie stropy, w okresie późnego gotyku zastąpione sklepieniami kolebkowymi. Pierwsze piętro, na którym musiały znajdować się główne pomieszczenia mieszkalne i reprezentacyjne, kopiowało układ parteru. W okresie późnogotyckim, prawdopodobnie na początku XVI wieku, zbudowano dodatkowy budynek przy południowej ścianie muru obwodowego.
Stan obecny
Zamek znajduje się obecnie w formie zaawansowanej ruiny, będącej pozostałością mocno przekształconej w stylistyce renesansowej i barokowej rezydencji. Ze średniowiecznej zabudowy mieszkalnej zachowały się sklepione piwnice południowo – wschodniego budynku, zrujnowane, ale nadal zasklepione komory parteru oraz trzy ściany piętra pierwotnego skrzydła północnego. O istnieniu południowego budynku późnogotyckiego świadczą już tylko niewielkie kamienne relikty i nierówności terenu. Zachowała się natomiast nadbudowana w XVI wieku cylindryczna wieża północna. Z wieży południowej, rozebranej już w trakcie wczesnonowożytnej przebudowy zamku, pozostała jedynie połowa dolnej części korpusu. Ciąg ruin zabudowań przy zachodniej kurtynie pochodzi z czasów renesansowej przebudowy. Na terenie dawnego podzamcza zobaczyć można jedynie wczesnonowożytny budynek dawnej słodowni. Wstęp na teren ruin jest bezpłatny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.