Historia
Pierwszy zamek w osadzie Zruč nad Sázavou zbudowany został w późnych latach XIII wieku. Nie został nigdy odnotowany w przekazach pisemnych i już około pierwszej ćwierci XIV stulecia zastąpiony został położonym na wschód, dogodniej ulokowanym zamkiem. Po raz pierwszy Zruč wspomniany został w 1335 roku w przydomku Heřmana z rodu Chvalovských z Ledca, przypuszczalnego inicjatora translokacji. W 1355 roku Zruč przeszedł na własność rodu Kolovratów, w których posiadaniu był aż do połowy XVI wieku. W 1547 roku Zdeněk Zručski z Chřenovic sprzedał majątek Jindřichowi Střelowi z Rokyca, a ten w 1553 roku Jiřemu Kalenicovi z Kalenic.
W drugiej połowie XVI wieku rodzina Kaleniców przebudowała gotycki zamek na renesansową rezydencję, lecz już w 1623 roku utraciła ją z powodu udziału Albrechta Bavora z Kalenic w antyhabsburskim powstaniu. Skonfiskowane dobra kupił Arnolt Perglas z Losentic, po którym kolejni właściciele często się zmieniali. W 1781 roku zamek strawił pożar. Następnie w latach 90-tych XIX stulecia został gruntownie przebudowany w stylistyce neogotyckiej, przy czym niestety zniszczono prawie połowę późnogotyckich obwarowań oraz zabudowania na podzamczu.
Architektura
Zamek XIV-wieczny usytuowano po północnej stronie silnie meandrującej Sazavy, po zewnętrznej stronie jej zakola, ale nad wysokimi nadrzecznymi skarpami. Dzięki nim jego południowa strona zabezpieczona była naturalnym ukształtowaniem terenu. Z pozostałych stron czworoboczne w planie założenie zostało otoczone wyciosanym w skale przekopem, pomimo że na wschodzie teren mocno opadał w stronę potoku Ostrovskiego, pod zamkiem łączącego się z Sazavą. XIV-wieczne zabudowania wzniesione zostały około 400 metrów na wschód od starszego zamku z końca XIII wieku, również usytuowanego na wysokim brzegu Sazavy, na stosunkowo niedużym obszarze o wymiarach około 30 x 12 metrów. Zamek ten miał rozbudowane fortyfikacje ziemne, lecz skromny, drewniany lub szachulcowy budynek mieszkalny, którego zbyt mała przestrzeń zapewne była głównym powodem do porzucenia budowli i przeniesienia się dalej na wschód.
Rdzeń XIV-wieczne zamku założono na planie zbliżonym do kwadratu. Główny murowany budynek mieszkalny usytuowano w najlepiej chronionej, południowej części otoczonego murem obronnym dziedzińca. Dalsza zabudowa przystawiona była do północnej części wschodniego odcinka muru obronnego, a pomiędzy nimi usytuowano przejazd bramny. Pozostałe strony, początkowo najwyraźniej bezwieżowego zamku, ograniczone były jedynie murem obwodowym. Co najwyżej mogły być do niego przystawione lżejsze zabudowania o konstrukcji drewnianej i szachulcowej. Po wschodniej stronie, za przekopem, usytuowane było bliżej nie rozpoznane podzamcze o wyłącznie gospodarczym charakterze i najpewniej drewniano – ziemnych obwarowaniach.
Na skutek późnogotyckiej rozbudowy zamek został otoczony drugim obwodem muru obronnego o prostokątnym w planie kształcie. Od strony rzeki mur wzmocniono niedużymi półokrągłymi basztami, których murowana część przewyższała wysokość ganku obronnego w koronie muru. Bardziej rozbudowaną, zdwojoną formę otrzymała narożna baszta po stronie południowo – wschodniej, której zadaniem było flankowanie drogi dojazdowej z podzamcza do zamku. Po południowo – zachodniej stronie, ze względu na zakole rzeki, nie było już konieczności wznoszenia tak rozbudowanej konstrukcji, dlatego znalazła się tam narożna przypora, przypominająca ustawioną pod skosem czworoboczną, niedużą basztę. Jej zwieńczenie prawdopodobnie miało formę obronnej galerii. Kluczową budowlą obrony została masywna, podkowiasta baszta działowa w narożniku po stronie północno – zachodniej. W dwóch dolnych kondygnacjach była ona otwarta od wewnętrznej strony, wyżej zamknięta. Przystosowano ją do użycia broni palnej. Nie wiadomo, czy na pozostałych kierunkach także funkcjonowały baszty, pewne jest jedynie, iż narożnik północno – wschodni miał zaokrągloną formę, a na całym obwodzie chodnik w koronie muru zwieńczono krytym, drewnianym lub szachulcowym gankiem z otworami strzeleckimi.
Rozbudowa późnogotycka zamku (być może przeciągnięta do początku XVI wieku) spowodowała powiększenie zabudowy na zamku górnym. Główny budynek mieszkalny w zachodniej części rozszerzono w ten sposób, iż wypełnił on przestrzeń międzymurza po stronie południowej. W przyziemiu nowej części umieszczono dwa pomieszczenia ze sklepieniami kolebkowymi, przy czym ściana działowa między nimi została przedłużona do starszej części budynku, którego zachodnią część również podzielono na dwa podsklepione pomieszczenia.
Stan obecny
Zamek zachował się do czasów współczesnych, jednak jego najstarszy rdzeń został gruntownie przekształcony na skutek nowożytnych prac budowlanych i całkowicie zatracił średniowieczne cechy stylistyczne. Wnętrza zamku uległy prawie całkowitej modernizacji, a oryginalne mury widoczne są jedynie częściowo na poziomie piwnic i przyziemia. Więcej szczęścia miał późnogotycki obwód murów, który zachował się po stronie południowej i częściowo zachodniej, wraz z masywną basztą działową w narożniku północno – zachodnim (cze. Kolowratská věž), mniejszą basztą południowo – zachodnią oraz zespołem baszty i bastei południowo – wschodniej. Obecnie rezydencja otwarta jest odpłatnie dla zwiedzających. Na terenie sąsiedniego zamku z XIII wieku, porośniętego drzewami, ale nie zabudowanego w okresie nowożytnym, zachowały się pozostałości ziemnych obwałowań i nierówności terenu w miejscu zabudowy mieszkalnej.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.