Znojmo – miejskie mury obronne

Historia

   Znojmo był we wczesnym średniowieczu jednym z najważniejszych na Morawach ośrodków osadniczych i administracyjnych, a jego szybki rozwój oraz strategiczne położenie blisko południowej granicy, wpłynął na wczesną potrzebę zbudowania odpowiednich zabezpieczeń. Najstarsze obwarowania w Znojmie zaczęto budować po założeniu miasta w 1226 roku i prawdopodobnie w swym podstawowym zrębie ukończono w okresie panowania Przemysła Ottokara II.
   W latach rewolucji husyckiej Znojmo, podobnie jak Brno i Ołomuniec, opowiedziały się po stronie katolickiej. W 1421 roku odwiedził je Zygmunt Luksemburczyk, który jeszcze w tym samym roku oddał je w zastaw Albrechtowi Habsburgowi. Silne fortyfikacje spowodowały, iż w 1425 roku miasto skutecznie oparło się husyckiemu oblężeniu, spustoszono tylko jego niezabezpieczone przedmieścia i pobliski klasztor Louka. W 1462 roku król Jerzy z Podiebradów potwierdził miejskie przywileje i rok później zezwolił na rozbudowę fortyfikacji miejskich. Prace kontynuowano do początku XVI wieku, w efekcie czego Znojmo znalazło się pośród najlepiej ufortyfikowanych miast królestwa czeskiego.
   W XVII wieku miasto weszło w okres stagnacji, a średniowieczne obwarowania nie zostały ulepszone do formy nowożytnych fortyfikacji bastionowych. W XVIII stuleciu stare mury obronne w związku z nieustannym rozwojem artylerii przestały mieć znaczenie militarne. Po wojnach napoleońskich zaczęto przeprowadzać pierwsze prace rozbiórkowe, szczęśliwie jednak nie były one prowadzone zbyt gorliwie, dzięki czemu duża część średniowiecznych obwarowań przetrwała.

Architektura

   Obwód murów obronnych Znojma miał nieregularny kształt dostosowany do formy wzniesienia na którym ulokowano miasto. Od południowego – zachodu graniczyły one ze skarpami opadającymi ku dolinie rzeki Dyji, na zachodzie natomiast sąsiadowały z podzamczem i zamkiem królewskim. Najbardziej zagrożona była krótka kurtyna północna oraz długa wyraźnie załamana wschodnia część obwarowań, na których też z czasem fortyfikacje uzyskały najbardziej rozwiniętą formę. W bliskim sąsiedztwie obwarowań usytuowano klasztory minorytów i klarysek (po stronie zachodniej, niedaleko podzamcza) oraz dominikanów (po stronie wschodniej) w pobliżu bramy wychodzącej na Brno.
   Obwód murów obronnych miał około 2500 metrów długości. Grubość muru u podstawy oscylowała między 1,5–1,7 metra, a jego wysokość w XIII wieku dochodziła do 7 metrów. Pierwotnie zwieńczony był odkrytym chodnikiem dla obrońców oraz przedpiersiem zaopatrzonym w blanki. Pierścień murów wzmacniało paręnaście cylindrycznych (zwężających się stożkowato ku górze) i czworobocznych baszt, dość równomiernie rozstawionych jedynie po stronie wschodniej i północnej. Jak widać na weducie z pierwszej połowy XVI wieku przynajmniej część baszt zwieńczona była hurdycjami lub drewnianymi galeriami obronnymi. Dwa najbardziej zagrożone odcinki, nie chronione ani warunkami naturalnymi ani obwarowaniami zamku, zostały pod koniec XIII lub w XIV wieku wzmocnione drugą linią zewnętrznego, niższego muru obronnego (około 2 metrów wysokości, 0,7-0,8 metra grubości), tworzącego pomiędzy starszym obwodem kilkumetrowy parcham. Został on zaopatrzony w otwarte od stromy miasta baszty. Zewnętrzną strefę obrony stanowił przekop oraz ziemny wał, na którym w drugiej połowie XV wieku utworzono na wschodzie i północy trzecią już linię muru obronnego, wzmocnionego półokrągłymi, otwartymi od wewnątrz basztami. Jednym z bardziej nowoczesnych elementów była cylindryczna baszta działowa, która kończyła trzecią linię obwarowań powyżej doliny potoku Gránickiego na północy. Przed trzecim murem przekopano wypełniono wodą fosę.
   Do miasta prowadziły cztery bramy: Górna (Praska) po stronie północnej, Dolna (Wiedeńska) na południu, Brneńska po stronie wschodniej oraz mniej ważna Napajedelská Brama, wychodząca nad rzekę po stronie południowo – zachodniej. Przejazdy bramne usytuowano w czworobocznych basztach bramnych. Wyjątkowa była Brama Dolna (Wiedeńska), której baszta bramna została wysunięta przed obwód fortyfikacji i dodatkowo flankowana przez umieszczoną zaraz obok w linii muru czworoboczną, wysoką basztę (dzisiejsza tzw. Vlkova Wieża). W drugiej połowie XV wieku wszystkie bramy zaopatrzono w przedbramia, przy czym najbardziej rozwiniętą formę w postaci barbakanów uzyskały przedbramia Bramy Górnej i Dolnej. Rondel Bramy Dolnej dodatkowo wzmacniały trzy obłe baszty działowe.

Stan obecny

   Do dnia dzisiejszego mury obronne przetrwały na około 2/3 dawnego obwodu, przy czym nie wszędzie do pełnej wysokości. Najdłuższe i najlepiej zachowane odcinki odnaleźć można obecnie po stronie południowej i północno – wschodniej. Krótsze fragmenty widoczne są również we wschodniej części dawnego obwodu oraz nad rzeką po stronie południowo – zachodniej i na północnym – zachodzie. Przetrwało również osiem baszt (w tym dwie jedynie fragmentarycznie) oraz częściowo Brama Górna w postaci przebudowanego przedbramia i Dolna, której elementem była tzw. Vlkova Wieża.

pokaż Wieżę Vlkovą na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Měřínský Z., Plaček M., Opevnění moravských zeměpanských a biskupských středověkých měst [w:] Forum Urbes Medii Aevi V, Brno 2008.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Znojmo.

Strona internetowa pamatkovykatalog.cz, Znojmo, městské opevnění.
Strona internetowa znojmocity.cz, Městské opevnění.