Historia
Premonstrateński klasztor Louka został ufundowany przez czeskiego księcia Konrada II Otę (Ottona) i jego matkę Marię w 1189 roku, po wstąpieniu na praski stolec. Jego budowę rozpoczęto w stylu romańskim, ale około 1220 roku w pracach nad kościołem klasztornym zaczęto używać pierwszych gotyzujących elementów. Około połowy XIII wieku wzniesiono klasztorne krużganki, pracowano też nad skrzydłami klauzury. Roboty budowlane trwały również w drugiej połowie XIV wieku, kiedy to między innymi wzniesiono kaplicę opacką. Wtedy też klasztor znajdował się okresie największego rozkwitu, trwającego do pierwszej dekady XV wieku.
Klasztor Louka, pomimo że posiadał cechy obronne, nie oparł się atakowi husytów w 1425 roku, na skutek czego uległ spaleniu. W latach 30-tych i 40-tych XV wieku został odbudowany dzięki staraniom opata Přibyslava, przy czym w trakcie prac remontowych jeszcze większy nacisk położono na elementy obronne, w rezultacie czego w bliskiej odległości od klasztoru powstało regularne, późnogotyckie założenie o charakterze zamku, które miało mnichom zapewnić bezpieczeństwo i chronić majątek konwentu. Kolejną przebudowę klasztoru przeprowadzono po 1575 roku, za opata Šebestiána Freitaga, kiedy to zmodernizowano zarówno zamek, jak i kościół z zabudowaniami klasztornymi oraz połączono całość nowymi fortyfikacjami.
W okresie nowożytnym prace budowlane prowadzono pod koniec XVII wieku, gdy zamek i klasztor połączono północnym skrzydłem. Gruntowna barokowa przebudowa rozpoczęła się po 1748 roku. Mimo, iż nie została ona ukończona, to jednak doprowadziła do przekształcenia całej budowli w nowożytne założenie pałacowe. Wkrótce potem, w 1784 roku cesarz Józef II zlikwidował klasztor, a jego zabudowania przeznaczył na cele mieszkalne, biurowe i gospodarcze. W XIX wieku pełniły także rolę akademii wojskowej oraz koszar. Zdewastowany zabytek armia opuściła dopiero w 1990 roku.
Architektura
Klasztor oraz zamek usytuowano na lewym brzegu rzeki Dyji, blisko jej głębokiego zakola i północnego brzegu, na południe od miasta Znojmo. Pod budowę wybrano niewysokie wzniesienie, zabezpieczające przed wylewami rzeki i górujące nad mieszkalno-gospodarczą zabudową w pobliżu koryta Dyji. Kompleks klasztorny wzniesiono na planie zbliżonym do czworoboku o wymiarach około 60 × 50 metrów. Składał się on z trzech skrzydeł klauzury, które wraz z krużgankami i kościołem po stronie północnej otaczały wewnętrzny, lekko trapezowaty wirydarz. Ze zwartego obrysu zabudowań wystawały co najmniej dwa ryzality: jeden po stronie południowej, drugi mniejszy w skrzydle wschodnim, gdzie najpewniej znajdowała się czworoboczna kaplica przy kapitularzu.
Łączące pomieszczenia klauzury krużganki miały po siedem przęseł w każdym skrzydle (w tym po dwa przęsła narożne współdzielone). Utworzono je w stylistyce wczesnogotyckiej, wzorowanej na budowlach północnofrancuskich i cysterskich z terenu sąsiedniej Austrii (Zwettl, Heiligenkreuz). Przykryte były sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, opartymi na walcowatych służkach z okrągłymi bazami i kielichowatymi głowicami. Głowice te udekorowano płaskorzeźbionymi liśćmi jagody i palmetami, zworniki zaś rozetami, motywami spiral, czy abstrakcyjnymi motywami roślinnymi. W stronę wirydarza krużganek zwrócony był ostrołucznymi arkadami z trójdzielnymi przeźroczami dzielonymi dwoma parami filarków, nad którymi przepruto pojedyncze okulusy. W późniejszym okresie w część arkad wstawiono lżejsze trójdzielne maswerki, wykorzystujące motywy oślich grzbietów, czwórliści o zaostrzonych płatkach i kolistych trójliści wpisanych w ostrołuki.
Kościół klasztorny w drugiej połowie XV wieku był budowlą trójnawową, ośmioprzęsłową, z romańską dwunawową kryptą oraz z trzema prostokątnymi przęsłami prezbiterium, zakończonymi od wschodu wielobokiem. Od północy i południa chór flankowała romańska jeszcze zakrystia i kaplica, nad którymi w ostatniej ćwierci XIV wieku nadbudowano piętra z kolejnymi, gotyckimi już kaplicami. Smukła, czworoboczna wieża znajdowała się przy fasadzie zachodniej, przy zachodnim przęśle nawy południowej. Prawdopodobnie planowana była podobna wieża przy północnym narożniku, ale do końca średniowiecza nie udało się jej ukończyć, lub została zniszczona w czasie wojen husyckich. Jako że prezbiterium na skutek gotyckiej przebudowy uzyskało smukłą i strzelistą bryłę, dodatkowo flankowaną aneksami przypominającymi wieże, to cała wschodnia część kościoła u schyłku średniowiecza nietypowo dominowała wysokością nad korpusem nawowym.
Wschodnie zamknięcie gotyckiego prezbiterium osadzono na wysokim cokole wzmocnionym w narożach kwadrami, przedzielonym profilowanym gzymsem i zwieńczonym arkadkowym fryzem. Na cokole oparto smukłe przypory, sięgające blankowanego przedpiersia, za którym znajdowała się niezadaszona galeria. Pomiędzy przyporami przepruto bardzo wysokie ostrołukowe okna z dwudzielnymi maswerkami. Zapewniały one w prezbiterium i chórze większość słonecznego światła, za wyjątkiem mniejszych okien od północy i południa w skrajnym przęśle zachodnim. Wnętrze prezbiterium przykryto sklepieniem gwiaździstym, natomiast trzy prostokątne przęsła chóru zwieńczono sklepieniem krzyżowo-żebrowym, podobnie jak szerokie przęsła nawy głównej korpusu i krótsze, ale także prostokątne przęsła naw bocznych. Sklepienie prezbiterium opuszczono na wiązki linearnych służek, zakończonych konsolami na podokiennym gzymsie.
Kaplica na piętrze południowego aneksu wieżowego stanowiła podłużną przestrzeń, ze wschodnim zamknięciem w formie trzech boków ośmiokąta, które powstało przez wstawienie skośnych ścian w prostokątny obrys budynku. Cześć odcięta skośnymi ścianami, sięgająca do poziomu podłogi wyższej kondygnacji, nie została jednak utracona i została udostępniona poprzez małe otwory, zapewne przeznaczone na przedmioty związane z liturgicznym funkcjonowaniem kaplicy. Jej oświetlenie zapewniały dwa ostrołuczne okna z dwudzielnymi maswerkami i okulus w ścianie zachodniej. W północnej ścianie przepruto mały otwór z widokiem na prezbiterium kościoła, osadzony w półkoliście zamkniętej wnęce z parapetem, być może służącej jako klęcznik. W ścianie zachodniej umieszczono dwuramienny portal do spiralnej klatki schodowej wiodącej na piętro i przejście skomunikowane z klauzurą klasztoru. Kaplica została przykryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym, nad wschodnim przęsłem sześciodzielnym. Tępe żebra klinowe z wyraźnym rowkiem opuszczono nisko, na wsporniki o formie figuralnej (ludzkie głowy), roślinnej lub częściowo zoomorficznej. W górnej części sklepienia żebra połączono dwoma zwornikami, zdobionymi płaskorzeźbioną twarzą Chrystusa i ornamentem roślinnym w formie rozety.
Powyżej kaplicy znajdowało się prostokątne w planie pomieszczenie, do którego prowadziły spiralne schody. Było ono nakryte sklepieniem krzyżowym, pierwotnie zapewne z żebrami osadzonymi na konsolach i z poprzecznym gurtem. Oświetlały go dwa okna: od wschodu i południa, oba z bocznymi siedziskami i z odcinkowymi zamknięciami, co wskazywałoby na niesakralny charakter pomieszczenia. Być może przeznaczone było ono na archiwum, skarbiec lub skryptorium, na co mogłaby wskazywać para prostokątnych, stosunkowo głębokich wnęk w północnej ścianie. W tej samej ścianie znajdował się także otwór przejścia skierowanego na prezbiterium, umieszczony naprzeciwko podobnego otworu w aneksie północnym. Oba wieżowe aneksy były więc pierwotnie połączone na wysokości drugiego piętra rodzajem ganku lub kładki, przy czym północny aneks na poziomie piętra mógł pełnić rolę schronienia na wypadek zagrożenia (zamek w drzwiach portalu aneksu południowego umieszczono od strony prezbiterium, blokowane mogło być też wejście do znajdującej się niżej kaplicy i klatka schodowa powyżej kaplicy).
Klasztorny zamek usytuowano w niewielkiej odległości od konwentu, po jego zachodniej stronie. Miał on w planie kształt zbliżony do trapezu o wymiarach 45 × 34-39 metrów, wyznaczony przez dwa podłużne budynki na północy i południu, mniejsze skrzydło wschodnie oraz dwie czworoboczne wieże: po stronie zachodniej i wschodniej. Wieża zachodnia znacznie wystawał poza obrys zabudowy zamku, wschodnia, zwrócona w stronę klasztoru, mieściła natomiast przejazd bramny. Na piętrze jednej z nich mieściła się kaplica św. Barbary. Zarówno wieże, jak i skrzydła zamku zwieńczone były w koronie murów blankowanymi przedpiersiami, wyraźnie wysuniętymi przed lico ścian (być może wyposażone były w machikuły).
Stan obecny
Dawny kompleks klasztorno-zamkowy w wyniku gruntownych nowożytnych przekształceń praktycznie całkowicie utracił średniowieczne cechy stylistyczne. Szczególnie dotyczy to dawnego zamku, który obecnie ma formę pozbawionego wież, zunifikowanego barokowego pałacu. Kościół klasztorny zachował romańską kryptę, gotyckie prezbiterium oraz fragment krużganków po jego południowej stronie (jeden z najstarszych przykładów architektury gotyckiej na Morawach, podobnie jak zachowane portale północny i południowy w chórze). Większość budynków klauzury została albo wyburzona (skrzydło południowe i wschodnie), albo gruntownie przebudowana (skrzydło zachodnie).
Duża część kompleksu klasztornego wciąż jest znacznie zdewastowana po latach zaniedbań i użytkowania przez armię, lecz od 1993 roku w klasztorze produkowane jest wino, a w jego podziemiach znajdują się jedne z największych w Europie piwnic do leżakowania. Na miejscu zwiedzić można Muzeum Wina, jednak większa część zabudowań pozostaje nadal nie wykorzystana i oczekuje na inwestora. W latach 2002-2003 w kościele klasztornym odrestaurowano wnętrze gotyckiej kaplicy św. Sebastiana, zwanej Šebestiánką, usytuowanej na piętrze nad romańską zakrystią.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Líbal D., Katalog gotické architektury v České republice do husitských válek, Praha 2001.
Plaček M., Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí. Dodatky, Praha 2007.
Vácha Z., Opatská kaple (kaple sv. Šebestiána) premonstrátského klášterního kostela Panny Marie a sv. Václava ve Znojmě-Louce : (poznámky ke stavebnímu a výtvarnému vývoji), „Archæologia historica”, 37/2/2012.