Historia
Zamek zbudowany został prawdopodobnie w drugiej połowie XIII wieku. Nazwa Zlenice została po raz pierwszy wspomniana w 1318 roku w przydomku niejakiego Oldřicha, toczącego wówczas spór przed sądem z Ctiborem z Kožlí. Nie ma jednak pewności czy odnosiła się ona do zamku znanego później jako Hláska, czy do starszej siedziby zwanej zamkiem Čtyřkol, znajdującej się po przeciwnej stronie potoku Mnichovickiego. Pierwsza bezsporna informacja o tym pierwszym pojawiła się w 1351 roku, kiedy to Jan ze Zlenic oddał go w zastaw Štěpánovi i Ješkovi z Tetína. Jan użył predykatu „de Sternberk dicto de Zlenicz”, był zatem członkiem rodu Šternberków, w nieznany sposób powiązanym z pierwszym właścicielem, Oldřichem.
W 1377 roku Zlenice i pobliski Ježov przeszły na własność panów z Dubé, stając się lennym (mańskim) majątkiem królewskim. Nabywca zamku, Ondřej z Dubé, był dworzaninem Karola IV, a później także Wacława IV. Piastował szereg ważnych stanowisk, zwłaszcza urząd najwyższego sędziego, z którym wiązało się powstanie czeskiego prawa ziemskiego. Pod koniec życia został urzędnikiem ziemi kouřimskiej odpowiedzialnym za porządek prawny i pokój. Przypuszczalnie dokonał wówczas rozbudowy zamku, wzmacniającej jego obwarowania i zwiększającej standard mieszkalny. Zmarł jesienią 1412 roku lub wiosną następnego roku.
W niespokojnej pierwszej połowie XV wieku właściciele zamku często się zmieniali. Dopiero w 1444 roku Běta z Konojedu zapisała zamek najpierw Zdenkowi II Kostce z Postupic, a następnie Kunšowi Rozkošowi z Dubé, któremu była winna wysokie sumy pieniędzy. Doprowadziło to do krótkotrwałego, ale ostrego sporu, w trakcie którego być może doszło do walk o zamek (ślady obozu oblężniczego). Konflikt musiał rozstrzygnąć Zdeněk ze Šternberka, który ostatecznie nadał Zlenice panom z Postupic. Pomimo tego w kolejnych latach stosunki majątkowe nie uległy znacznej poprawie. Zlenice stały się przedmiotem zatargu między Trčkami z Lípy a Zdeněkiem III z Postupic. Ten drugi odzyskał zamek w 1463 roku, ale już dwa lata później odnotowano jego zniszczenie. Kres zamkowi prawdopodobnie przyniosły walki wewnętrzne z czasów Jerzego z Podiebradów, a konkretnie jedna ze zbrojnych wypraw w okresie 1463-1465. Kostkowie z Postupic byli właścicielami także pobliskiego zamku Komorní Hrádek, dlatego utrzymanie niepotrzebnego i prawdopodobnie już zrujnowanego zamku w Zlenicach mogło być dla nich zbyt kosztowne.
Architektura
Zamek usytuowano na stoku skalistego, stopniowo opadającego cypla, stanowiącego południowo – zachodnią część rozległego wzniesienia. Od południa i częściowo wschodu podstawa zbocza podmywana była przez rzekę Sazavę, a od zachodu zabezpieczona przez uchodzący do niej wąską doliną potok Mnichovka. Największe zagrożenie stanowił odcinek północno – wschodni, gdzie teren rósł, znacznie przewyższając poziom na którym wzniesiono zamek. Z tego powodu miejsce to zabezpieczono przekopanym w poprzek szerokim rowem. Choć początkowo taka ochrona mogła być wystarczająca, w dobie późnego średniowiecza i rozwoju broni palnej, północno – wschodnie przedpole zamku mogło stanowić dla obrońców największe niebezpieczeństwo.
Po stronie południowo – zachodniej, na najniżej położonej części cypla, uformowano chronione poprzecznym przekopem podzamcze. Wjazd na jego teren zapewne odbywał się po drewnianym moście i dalej przez czworoboczną wieżę bramną, za którą rozciągał się podłużny nieregularny dziedziniec. Zajmowała go zabudowa gospodarcza, przystawiona do wewnętrznych ścian murów obwodowych, głównie po stronie nadrzecznej, tak by nie przeszkadzała prostej drodze z bramy podzamcza do rdzenia zamku. Średniowieczne budynki gospodarcze (zapewne młyny) odkryto również poza terenem zamku, przy potoku Mnichovickim.
Podzamcze od wyżej położonej, głównej części zamku oddzielono kolejnym przekopem, przez który do niewielkiego budynku bramnego z powodu różnicy wysokości musiała prowadzić drewniana rampa, czy też most. Budynek bramny był tylko nieznacznie wysunięty przed lico zewnętrznego muru zamku górnego. W przejeździe mieścił wyciosany w skale dół, służący najpewniej jako część mechanizmu do którego opadał podnoszony most zwodzony. Piętro budynku bramnego wzniesiono w konstrukcji drewnianej, natomiast część tylna mogła być otwarta lub również wzniesiona z materiałów nietrwałych. Połączony z bramą obwód zewnętrznego muru, pierwotnie prawdopodobnie otaczał rdzeń zamku ze wszystkich stron. Przed południowo – wschodni odcinek zewnętrznego muru wystawała cylindryczna wieża, całkowicie wysunięta poza obwód obronny w kierunku Sazavy. Zapewne oprócz funkcji obronnych zapewniała ona mieszkańcom zamku zaopatrzenie w wodę. Na późniejszym etapie rozbudowy jej przedpole otoczono murem parchamu, ciągnącego się od zewnętrznego muru zamku górnego, aż do bramy podzamcza.
Rdzeń zamku miał w planie z grubsza pięcioboczny kształt, skierowany ostrym kątem w stronę najbardziej zagrożonej strony północno – wschodniej. Tworzył go obwód muru obronnego, w koronie zwieńczonego chodnikiem straży i blankowanym przedpiersiem. Głównym i najstarszym elementem mieszkalnym był usytuowany w części czołowej masywny budynek z zaokrąglonymi przednimi narożnikami. Po podwyższeniu w drugiej połowie XIV wieku mógł on posiadać cechy wieży mieszkalnej, czy też donżonu. Mieścił odtąd przynajmniej cztery kondygnacje, z pomieszczeniami na dolnych poziomach zasklepionymi kolebkowo, z dużą salą na piętrze również przykrytą sklepieniem kolebkowym oraz z izbą na przedostatniej kondygnacji wyłożoną drewnianą okładziną w celu lepszej akumulacji ciepła. Być może ostrołukowe okno osadzone w jednej ze ścian donżonu, wskazywałoby na funkcjonowanie w nim kaplicy lub mniejszego oratorium.
Pierwotna brama wjazdowa na teren dziedzińca zamku górnego umieszczona była po północnej stronie budynku mieszkalnego, gdzie w przyziemiu umieszczono portal z zamykanymi na rygiel wrotami. Około drugiej połowy XIV wieku, po powiększeniu zabudowy dziedzińca w stronę północno – zachodnią, kosztem pierwotnego międzymurza, bramę przesunięto ku zachodowi i osadzono w niewielkim budynku lub ryzalicie budynku z przejazdem w przyziemiu. Choć portal bramy znajdował się na poziomie gruntu rdzenia zamku, to podobnie jak na podzamczu, pomiędzy pierwszą a drugą bramą zamku górnego musiała funkcjonować drewniana rampa, gdyż różnica wysokości terenu była tam zbyt duża dla dogodnego wjazdu po samym zboczu wzniesienia.
Z pierwotnym budynkiem mieszkalnym od strony wschodniej złączone było drugie skrzydło, wraz z kolejnym budynkiem zamykające ciasny dziedziniec z trzech stron. Zabudowa ta powstała na skutek wieloetapowej i złożonej rozbudowy, przy czym skrzydła po stronie północnej i północno – zachodniej powstały zapewne najpóźniej. Majdan mógł być przedzielony poprzeczną ścianą na dwie części. Z tylnego (północno – wschodniego) budynku w kierunku zewnętrznego muru wychodził ganek oparty na czworobocznym filarze. Ta wysunięta poza obwód i górująca nad tylnym przekopem konstrukcja zapewne pełniła rolę latryny.
Stan obecny
Zamek jest dziś słabo zachowaną ruiną, której dominantą pozostaje fragment ściany donżonu o wysokości 14 metrów z zaokrąglonym narożnikiem. Widoczne są również pozostałości murów obronnych zamku górnego oraz wieży bramnej. Od 2010 roku na terenie zamku prowadzone są badania architektoniczne i terenowe oraz ratunkowe prace zabezpieczające, pilne z powodu złego stanu zachowanych murów. W ich trakcie między innymi zbudowano drewniany most przed budynkiem bramnym oraz zabezpieczono całą konstrukcję. Wstęp na teren zamku jest wolny.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky, Praha 2002.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.