Zlatá Koruna – klasztor cysterski

Historia

   Klasztor został ufundowany w 1263 roku przez króla Przemysła Ottokara II, pierwotnie pod nazwą Święta Korona (łac. Sancta Corona, niem. Heiligenkron), którą zawdzięczał relikwii przekazanej mnichom przez władcę. Był nią cierń, rzekomo pochodzący z korony Chrystusa, który Przemysł otrzymał od francuskiego króla Ludwika IX Świętego. Nazwa Złota Korona upowszechniła się dopiero w XIV wieku, prawdopodobnie w związku z dobrobytem jaki wówczas panował w klasztorze.
   Do czeskiego konwentu zostało wysłanych dwunastu cysterskich braci na czele z przyszłym opatem Henrykiem z klasztoru Heiligenkreuz w pobliżu Wiednia, prawdopodobnie dlatego, iż Przemysł uważał się za spadkobiercę praw Babenbergów do ziem austriackich. Założenie opactwa cystersów w Zlatej Korunie było jedną z największych fundacji Przemysła Ottokara II. Niewątpliwie stały za nią cele polityczne. Zakładając nowy klasztor, król zabezpieczał swój majątek ziemski w tej części królestwa, a dobra klasztorne wbijały się klinem w rozległe majątki rodu możnych Vítkovców i ograniczały ich ekspansję terytorialną.
   Pierwsze prośby o założenie klasztoru zostały wysłane do cysterskiej kapituły generalnej już w 1259 roku, jednak fundacja odwlekła się o cztery lata zapewne z powodu wojny czesko – węgierskiej. Pierwsze zabudowania klasztorne jakie wzniesiono najpewniej były tymczasowe i zbudowane z drewna. Prawdopodobnie zniszczono je lub uszkodzono w okresie niepokojów pod koniec panowania Przemysła Ottokara II lub po jego śmierci w bitwie pod Suchymi Krutami w 1276 roku. Poniesione straty zostały szybko odzyskane pod koniec XIII wieku w dobie rządów Wacława II. Około 1278 roku rozpoczęto budowę prezbiterium i transeptu kościoła klasztornego, do 1320 roku zbudowano także część korpusu nawowego, a ostatecznie ukończono go około połowy XIV wieku. Wraz z kościołem wznoszono również zabudowania klasztorne, począwszy od najstarszego skrzydła wschodniego. W pracach tych brał udział Michał Parléř, brat słynnego budowniczego Petra Parléřa.
   W XIV wieku cystersi intensywnie kolonizowali okoliczne ziemie, rozbudowywali klasztor i powiększali zamożność konwentu, czemu nie przeszkodził nawet pożar z 1354 roku, czy też spory graniczne z Vítkovcami i klasztorem Vyšší Brod. Sytuacja opactwa pogorszyła się na przełomie XIV i XV wieku wraz z kryzysem politycznym królestwa czeskiego za panowania Wacława IV i późniejszymi konfliktami religijnymi. W 1420 roku Zlatá Koruna została dwukrotnie zdobyta i spalona przez wojska husyckie, a później dobra klasztorne zostały zajęte przez Oldřicha II z Rožmberka, który otrzymał je w zastaw od tonącego w długach i kłopotach króla Zygmunta Luksemburczyka. W 1493 roku nadanie to potwierdził Władysław II Jagiellończyk, co oznaczało ostateczną utratę przez klasztor dóbr i dochodów. Stan klasztoru zaczął się stopniowo poprawiać dopiero w drugiej połowie XVI wieku. Konwent przetrwał bez większych strat okres wojny trzydziestoletniej, a jego dobra koniunktura pozwoliła w drugiej połowie XVII stulecia na przeprowadzenie barokowej przebudowy. Pomimo prosperującej sytuacji ekonomicznej i kulturalnej (przyklasztorna szkoła) w 1785 roku konwent został zamknięty na skutek reformy cesarza Józefa II. Po zniesieniu budynki klasztorne kupili Schwarzenbergowie, którzy wykorzystywali je do celów gospodarczych, przez co działalność przemysłowa wiele z nich uszkodziła. Degradację zabytku zakończono dopiero w 1909 roku. Rozpoczęto wówczas stopniową renowację, przerwaną jedynie w okresie II wojny światowej, kiedy to zabudowania klasztoru przejęło gestapo.

Architektura

   Kompleks klasztorny został zbudowany na małym wzniesieniu otoczonym głębokim zakolem rzeki Wełtawy. W jego skład wchodził kościół klasztorny Wniebowzięcia Maryi Panny, trójskrzydłowe zabudowania klauzury, kaplica Aniołów Stróżów oraz szereg mniejszych budynków przeznaczonych na cele gospodarcze.
   Najstarszą murowaną budowlą klasztoru była piętrowa kaplica Aniołów Stróżów, usytuowana w pobliżu prezbiterium kościoła klasztornego. Prawdopodobnie wzniesiono ją na wzór paryskiej Sainte Chapelle, by mogła pomieścić relikwiarz z cierniem z korony Chrystusa. Nasuwa ona również analogie do najstarszej części kościoła klasztoru Vyšší Brod, czy kaplicy klasztoru Plasy. Składała się z trójprzęsłowej nawy na planie prostokąta, wzmocnionej od zewnątrz wysokimi przyporami, których szczyty wystawały ponad poziom gzymsu. Parter kaplicy o wysokości 7,3 metra otwierał się na umieszczone od wschodu prezbiterium – niższe, nieco węższe i zamknięte wielobocznie. Z wysokim na 4 metry piętrem przyziemie połączone było spiralną klatką schodową umieszczoną w grubości zachodniego muru. Wnętrze dolnej kondygnacji zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym, spływającym na wysoko osadzone konsole, pokryte dekoracją o schematycznych motywach roślinnych. Dopływ światła zapewniały długie i wąskie okna zaopatrzone w maswerki. Wejście umieszczono po stronie zachodniej w wysokim ostrołukowym, profilowanym portalu z dwiema bocznymi kolumienkami złączonymi u góry tympanonem, zdobionym liśćmi i gałęziami winnego krzewu. Piętro kaplicy także przykryto w trzech prostokątnych przęsłach sklepieniem krzyżowo – żebrowym.
   Kościół klasztorny otrzymał formę trójnawowej bazyliki na planie krzyża łacińskiego z transeptem, któremu pierwotnie towarzyszyły po dwie kaplice chóralne po obu stronach i wielobocznie zamkniętym prezbiterium po stronie wschodniej. Zgodnie z regułą cysterską świątynia pozbawiona była wieży, a jej zachodnia fasada była raczej skromna. Przęsła w nawie głównej założono na planie prostokąta, poprzecznego do osi kościoła. W nawach bocznych przęsła także były prostokątne lecz krótsze i równoległe do osi. Wszystkie zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Wysokie i dość długie jak na budowle cysterskie prezbiterium kościoła dominowało nad bocznymi kaplicami. Podobnie jak kaplicę Aniołów Stróżów chór wzmocniono wysokimi, wystającymi ponad gzyms przyporami, pomiędzy którymi przepruto duże ostrołukowe okna. Przypory ozdobione były wimpergami i sterczynami, pod którymi wystawały gargulce (zachował się tylko jeden od strony zachodniej, w postaci zwierzęcia miażdżącego małą figurę).
   Trzy skrzydła cysterskiej klauzury otaczające wraz z krużgankami wewnętrzny wirydarz, zostały wybudowane wraz ze znajdującym się po ich północnej stronie kościołem. W południowej części wirydarza z krużgankiem łączyła się wielobocznie zamknięta, podsklepiona obudowa studni. Zwieńczony sklepieniami krzyżowo – żebrowymi krużganek umożliwiał mnichom także komunikację z pozostałymi salami konwentu: refektarzem, kapitularzem, dormitorium oraz pomieszczeniami gospodarczymi. Znajdujący się w skrzydle wschodnim kapitularz został zwieńczony sklepieniem opartym na dwóch ośmiobocznych filarach. Wychodzi z nich osiem żeber o gruszkowym profilu, zbierających się w gładkich zwornikach u góry oraz na różnorodnych konsolach przyściennych z których część otrzymała formę maszkaronów.

Stan obecny

   Od 1945 roku klasztor jest otwarty dla zwiedzających. Znajduje się w nim wystawa poświęcona życiu cysterskich mnichów i ich działalności w południowych Czechach. Obecny wygląd kompleksu klasztornego jest wynikiem nowożytnej, barokowej przebudowy oraz późniejszych prac renowacyjnych. Zachowały się mury obwodowe wszystkich trzech głównych elementów konwentu: kościoła, trójskrzydłowych zabudowań wokół wirydarza oraz kaplicy Aniołów Stróżów, przy czym prezbiterium tej ostatniej zostało w większości wyburzone w 1787 roku, a pierwotne okna zachowały się jedynie na wysokości piętra. Pomimo tego z racji swej oryginalności i nietypowej, piętrowej formy jest ona jednym z cenniejszych, unikatowych zabytków na terenie Czech. Z oryginalnych elementów wymienić można także fasadę zachodnią kościoła, zewnętrzne elewacje prezbiterium oraz kapitularz w skrzydle wschodnim.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa ckrumlov.info, Zlatá Koruna Monastery.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Zlatá Koruna – Klášter cisterciáků.

Strona internetowa wikipedia.org, Klášter Zlatá Koruna.