Zlatá Koruna – klasztor cysterski

Historia

   Klasztor został ufundowany w 1263 roku przez króla Przemysła Ottokara II, pierwotnie pod nazwą Święta Korona (łac. Sancta Corona, niem. Heiligenkron), którą zawdzięczał relikwii przekazanej mnichom przez władcę. Był nią cierń, rzekomo pochodzący z korony Chrystusa, który Przemysł otrzymał od francuskiego króla Ludwika IX Świętego. Nazwa Złota Korona upowszechniła się dopiero w XIV wieku, prawdopodobnie w związku z dobrobytem jaki wówczas panował w klasztorze.
   Założenie opactwa cystersów w Zlatej Korunie było jedną z największych fundacji Przemysła Ottokara II, za którą niewątpliwie stały cele polityczne. Zakładając nowy klasztor, król zabezpieczał swój majątek ziemski w tej części królestwa, a dobra klasztorne wbijały się klinem w rozległe majątki rodu możnych Vítkovców i ograniczały ich ekspansję terytorialną. Do czeskiego konwentu zostało wysłanych dwunastu cysterskich braci na czele z przyszłym opatem Henrykiem z klasztoru Heiligenkreuz w pobliżu Wiednia, prawdopodobnie dlatego, iż Przemysł uważał się za spadkobiercę praw Babenbergów do ziem austriackich.
   Pierwsze prośby o założenie klasztoru zostały wysłane do cysterskiej kapituły generalnej już w 1259 roku, jednak fundacja odwlekła się o cztery lata zapewne z powodu wojny czesko – węgierskiej. Pierwsze zabudowania klasztorne jakie wzniesiono pod nadzorem Hirzo, burgrabiego ze Zvíkova, któremu król powierzył ten obowiązek, najpewniej były tymczasowe i zbudowane z drewna. Prawdopodobnie zniszczono je lub uszkodzono w okresie niepokojów pod koniec panowania Przemysła Ottokara II lub po jego śmierci w bitwie pod Suchymi Krutami w 1276 roku. Poniesione straty zostały szybko odzyskane pod koniec XIII wieku w dobie rządów Wacława II, choć Zlatá Koruna w trakcie odbudowy popadła w zależność filialną od klasztoru w Plasach. Około 1278 roku rozpoczęto budowę transeptu kościoła klasztornego, następnie rozpoczęto prace nad prezbiterium, do 1320 roku zbudowano także część korpusu nawowego, a ostatecznie ukończono go około połowy XIV wieku. Wraz z kościołem wznoszono również zabudowania klasztorne, począwszy od najstarszego skrzydła wschodniego. W pracach tych brał udział Michał Parléř, brat słynnego budowniczego Petra Parléřa.
   W XIV wieku cystersi intensywnie kolonizowali okoliczne ziemie, rozbudowywali klasztor i powiększali zamożność konwentu, czemu nie przeszkodził nawet pożar z 1354 roku, czy też spory graniczne z Vítkovcami i klasztorem Vyšší Brod. Sytuacja opactwa pogorszyła się na przełomie XIV i XV wieku wraz z kryzysem politycznym królestwa czeskiego za panowania Wacława IV i późniejszymi konfliktami religijnymi. W 1420 roku Zlatá Koruna została dwukrotnie zdobyta i spalona przez wojska husyckie, a później dobra klasztorne zostały zajęte przez Oldřicha II z Rožmberka, który otrzymał je w zastaw od tonącego w długach i kłopotach króla Zygmunta Luksemburczyka. Doprowadziło to w kolejnych latach do ciągłych sporów opatów z Rožmberkami, a także niemożności przeprowadzenia przez zubożały konwent jakichkolwiek większych prac naprawczych czy też budowlanych. W 1493 roku nadanie dóbr klasztoru dla Rožmberków potwierdził Władysław II Jagiellończyk, co oznaczało ostateczną utratę przez klasztor większości dochodów.
   Stan klasztoru zaczął się stopniowo poprawiać dopiero w drugiej połowie XVI wieku, choć jeszcze w 1553 roku po śmierci opata Wolfganga w klauzurze przebywał tylko jeden mnich, niejaki Bartłomiej. W latach 1585-1588 z inicjatywy Melchiora Hoderle przeprowadzono naprawy zabudowań opackich i budynku bramnego oraz wzniesiono nowe skrzydło zabudowań klasztornych. Konwent przetrwał bez większych strat okres wojny trzydziestoletniej, pomimo splądrowania przez węgierskie wojska w 1620 roku. Dobra koniunktura pozwoliła w drugiej połowie XVII stulecia na przeprowadzenie barokowej przebudowy. Pomimo prosperującej sytuacji ekonomicznej i kulturalnej (przyklasztorna szkoła) w 1785 roku konwent został zamknięty na skutek reformy cesarza Józefa II. Po zniesieniu budynki klasztorne kupili Schwarzenbergowie, którzy wykorzystywali je do celów gospodarczych, przez co działalność przemysłowa wiele z nich uszkodziła. Degradację zabytku zakończono dopiero w 1909 roku. Rozpoczęto wówczas stopniową renowację, przerwaną jedynie w okresie II wojny światowej, kiedy to zabudowania klasztoru przejęło gestapo.

Architektura

   Kompleks klasztorny został zbudowany na małym wzniesieniu otoczonym głębokim zakolem rzeki Wełtawy. W jego skład wchodził kościół klasztorny Wniebowzięcia Maryi Panny, trójskrzydłowe zabudowania klauzury, kaplica Aniołów Stróżów, budynki mieszkalne opata z jego prywatną kaplicą oraz szereg mniejszych budynków przeznaczonych na cele gospodarcze po stronie południowo – zachodniej. Prawdopodobnie z powodu konfiguracji terenu prezbiterium kościoła wyjątkowo nie zostało zgodnie ze średniowieczną tradycją budowlaną zorientowane na wschód, lecz na stronę północno – wschodnią. Całość opactwa otoczona była murem dostępnym przez bramę od strony południowej. Obwarowana była również przedklasztorna osada z dwoma bramami: południową i wschodnią. Przy tej ostatniej usytuowany był kościół św. Małgorzaty przeznaczony dla ludności świeckiej (dwunawowy z krótkim czworobocznym prezbiterium).
   Najstarszą murowaną budowlą klasztoru była piętrowa kaplica Aniołów Stróżów, usytuowana w pobliżu prezbiterium kościoła klasztornego. Prawdopodobnie wzniesiono ją na wzór paryskiej Sainte Chapelle, by mogła pomieścić relikwiarz z cierniem z korony Chrystusa. Nasuwa ona również analogie do najstarszej części kościoła klasztoru Vyšší Brod, czy kaplicy klasztoru Plasy. Składała się z trójprzęsłowej nawy na planie prostokąta, wzmocnionej od zewnątrz wysokimi przyporami, których szczyty wystawały ponad poziom gzymsu. Parter kaplicy o wysokości 7,3 metra otwierał się na umieszczone od wschodu prezbiterium – niższe, nieco węższe i zamknięte wielobocznie. Z wysokim na 4 metry piętrem przyziemie połączone było spiralną klatką schodową umieszczoną w grubości zachodniego muru. Wnętrze dolnej kondygnacji zwieńczono sklepieniem krzyżowo – żebrowym, spływającym na wysoko osadzone konsole, pokryte dekoracją o schematycznych motywach roślinnych. Dopływ światła zapewniały długie i wąskie okna zaopatrzone w maswerki. Wejście umieszczono po stronie zachodniej w wysokim ostrołukowym, profilowanym portalu z dwiema bocznymi kolumienkami złączonymi u góry tympanonem, zdobionym liśćmi i gałęziami winnego krzewu. Piętro kaplicy także przykryto w trzech prostokątnych przęsłach sklepieniem krzyżowo – żebrowym.
   Kościół klasztorny pierwotnie otrzymał formę trójnawowej bazyliki na planie krzyża łacińskiego z transeptem, któremu towarzyszyły po dwie kaplice chóralne po obu stronach (oryginalnie zamknięte pięciobokami) i wielobocznie zakończone prezbiterium po stronie północno – wschodniej. Zgodnie z regułą cysterską świątynia pozbawiona była wieży, jedynie w północno – wschodniej części transeptu usytuowana została wieżyczka schodowa. Zachodnia fasada kościoła była raczej skromna, dopiero około 1359 roku dostawiona została do niej kruchta wzniesiona przez warsztat Michała Parléřa. Z  Parléřem wiązać można również tzw. bramę zmarłych, czyli portal w północnym transepcie prowadzący na przykościelny cmentarz oraz wzniesioną w tym okresie po północnej stronie korpusu czwartą nawę.
   Przęsła w nawie głównej założono na planie prostokąta, poprzecznego do osi kościoła. W nawach bocznych przęsła także były prostokątne lecz krótsze i równoległe do osi. Wszystkie zwieńczono sklepieniami krzyżowo – żebrowymi. Wysokie i dość długie jak na budowle cysterskie prezbiterium kościoła dominowało nad bocznymi kaplicami. Podobnie jak kaplicę Aniołów Stróżów chór wzmocniono wysokimi, wystającymi ponad gzyms przyporami, pomiędzy którymi przepruto duże ostrołukowe okna. Przypory ozdobione były wimpergami i sterczynami, pod którymi wystawały gargulce (zachował się tylko jeden od strony zachodniej, w postaci zwierzęcia miażdżącego małą figurę).
   Trzy skrzydła cysterskiej klauzury otaczające wraz z krużgankami wewnętrzny wirydarz, zostały wybudowane wraz ze znajdującym się po ich północnej stronie kościołem. W południowej części wirydarza z krużgankiem łączyła się wielobocznie zamknięta, podsklepiona obudowa studni. Zwieńczony sklepieniami krzyżowo – żebrowymi krużganek umożliwiał mnichom także komunikację z pozostałymi salami konwentu: refektarzem, kapitularzem, dormitorium oraz pomieszczeniami gospodarczymi.
   Najstarsze skrzydło wschodnie (właściwie północno – wschodnie z powodu nie dokładnego zorientowania klasztoru) sąsiadowało z transeptem i mieściło w przyziemiu zakrystię, kapitularz, sień wejściową i schody na piętro oraz fraternię. Zakończone było latrynami do których dostęp był także z pierwszego piętra, tradycyjnie przeznaczanego na sypialnie mnichów – dormitorium. Po przeciwnej stronie dormitorium skomunikowano z transeptem  kościoła, by umożliwić szybkie przejście na nocne i poranne modlitwy. Wnętrze sali sypialnej prawdopodobnie oświetlane było małymi okienkami korespondującymi z układem sienników, które początkowo nie były porozdzielane ściankami działowymi. Zapewniające większą prywatność przepierzenia zaczęto wprowadzać w klasztorach cysterskich dopiero w XIV wieku, musiały one jednak zawsze pozostawiać wolny korytarz pośrodku pomieszczenia. Okna dormitorium skierowane były w stronę krużganka, ponad jego jednospadowym dachem oraz na przyklasztorne tereny w kierunku zakola rzeki po drugiej stronie.
   Kapitularz został zwieńczony sklepieniem opartym na dwóch ośmiobocznych filarach. Wychodziło z nich osiem żeber o gruszkowym profilu, zbierających się w gładkich zwornikach u góry oraz na różnorodnych konsolach przyściennych z których część otrzymała formę maszkaronów. Po bokach sali zapewne ustawione były siedziska lub ławy na których siadali bracia w trakcie narad, obrad i sądów, przeprowadzanych codziennie pod przewodnictwem opata. Oświetlenie zapewniały trzy okna z terakotowymi ościeżami z motywem winnych liści.
   Jednokondygnacyjne skrzydło południowo – wschodnie mieściło między innymi refektarz, jadalnię mnichów dostępną terakotowym portalem od strony krużganka. Wnętrze refektarza początkowo przykryte było drewnianym, płaskim stropem i oświetlane ostrołukowymi oknami przeprutymi w południowo – zachodniej ścianie. Z refektarzem tradycyjnie sąsiadowała kuchnia, być może połączona z refektarzem otworem w murze służącym do podawania naczyń i potraw. Skrzydła zachodnie klasztorów cysterskich (w Zlatej Korunie było to skrzydło południowo – zachodnie) najczęściej mieściły na dwóch lub trzech kondygnacjach pomieszczenia przeznaczone dla konwersów, czyli braci świeckich pracujących fizycznie na klasztornych folwarkach. Oprócz ich dormitorium i refektarzy znajdowały się tam również magazyny i spiżarnie klasztorne (cellaria). Skrzydło południowo – zachodnie oświetlane było niewielkimi oknami i przykryte dwuspadowym dachem ozdobionym na końcu schodkowym szczytem.

Stan obecny

   Od 1945 roku klasztor jest otwarty dla zwiedzających. Znajduje się w nim wystawa poświęcona życiu cysterskich mnichów i ich działalności w południowych Czechach. Obecny wygląd kompleksu klasztornego jest wynikiem nowożytnej, barokowej przebudowy oraz późniejszych prac renowacyjnych. Zachowały się mury obwodowe wszystkich trzech głównych elementów konwentu: kościoła, trójskrzydłowych zabudowań wokół wirydarza oraz kaplicy Aniołów Stróżów, przy czym prezbiterium tej ostatniej zostało w większości wyburzone w 1787 roku, a pierwotne okna zachowały się jedynie na wysokości piętra. Pomimo tego z racji swej oryginalności i nietypowej, piętrowej formy jest ona jednym z cenniejszych, unikatowych zabytków na terenie Czech. Z oryginalnych elementów wymienić można także fasadę zachodnią kościoła, zewnętrzne elewacje prezbiterium oraz kapitularz w skrzydle wschodnim.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Foltýn D., Sommer P., Vlček P., Encyklopedie českých klášterů, Praha 1998.

Umělecné památky Čech, Moravy a Slezska, red. Poche E., t. I-IV, Praha 1977-1982.
Strona internetowa ckrumlov.info, Zlatá Koruna Monastery.
Strona internetowa kralovskedilo.ktf.cuni.cz, Zlatá Koruna – Klášter cisterciáků.