Historia
Zamek został zbudowany przed połową XIII wieku, jako iż najstarsza wzmianka o Žerotínie odnotowana została w 1250 roku. Był on wówczas siedzibą Ratibořa z Žerotína, cześnika biskupa praskiego i przodka znacznego czeskiego rodu z orłem w herbie, którego przedstawiciele wywodzili się z Vlastislaviców, potomków braci Neustupa i Gebharta z Hořovic. Rozległe posiadłości ziemskie panów z Žerotína doznały poważnego uszczerbku, gdy król Przemysł Ottokar II odebrał im osadę Louny wraz z okolicznymi terenami. Następnie w latach 60-tych XIII wieku z inicjatywy władcy przekształcono ją w ważne miasto, co prawdopodobnie stało się przyczyną częściowej utraty znaczenia zamku, który w konsekwencji nie został nigdy znacząco rozbudowany.
W 1290 roku wspomniany został w źródłach pisanych Habart z Žerotína, kiedy to za papieską dyspensą poślubił swoją krewną Skolastikę, córkę Zdeslava ze Sternberga. Posiadał z nią trzech synów: Plichtę, Jaroslava i Habarta oraz dwie córki: Markétę i Kateřinę, przy czym najbardziej znanym okazał się Plichta, poległy w 1322 roku w trakcie bitwy pod Mühldorf. Wcześniej wraz z bratem Jaroslavem walczył on jako najemnik w Prusach po stronie zakonu krzyżackiego, a przed 1321 rokiem Plichta, Jaroslav i Habart założyli klasztor klarysek w Panenskim Týncu. Pod koniec XIV wieku ród z Žerotína był u szczytu sławy i bardzo się rozrósł w szereg bocznych linii. Podczas wojen husyckich stali oni po stronie króla Zygmunta Luksemburczyka, od którego w dowód wdzięczności zyskali wsie Bošice, Libodržice, Zlonice i Klobouky, jednak zamek prawdopodobnie został uszkodzony przez husytów, podobnie jak sąsiedni Týnec. W tym niespokojnym okresie rodzinne dobra były w połowie w rękach Oldřicha Zajíca z Hazmburka, a cały majątek został rozdrobniony wraz ze śmiercią w 1462 roku ostatniego męskiego potomka, Jaroslava z Žerotína.
Na początku XVI wieku zamek posiadał Čeněk Míčan z Klinštejna, a następnie Petr Chotek z Vojnína. Później przez małżeństwo przejął go Jindřich Brozanský z Vřesovic, od którego w 1583 roku kupili go bracia Jindřich i Bedřich Doupovcowie z Doupova. Za Jindřicha Brozanskiego lub braci z Doupova zamek, a zwłaszcza jego budynek mieszkalny, został przebudowany w stylu renesansowym. Syn Bedřicha, Vilém Vojtěch, w latach 1618–1620 brał udział w antyhabsburskim powstaniu, między innymi uczestnicząc w defenestracji praskiej. Po śmierci w 1621 roku jego majątek został skonfiskowany. Ponieważ leżał on na ważnym i uczęszczanym szlaku, bardzo ucierpiał podczas wojny trzydziestoletniej, zwłaszcza podczas najazdu szwedzkiego w 1639 roku. Ostatecznie w drugiej połowie XVII wieku zamek był już opuszczoną ruiną.
Architektura
Zamek wzniesiono na niewysokim grzbiecie, rozciągającym się na wschód od wzgórza Budlín i zakończonym niepozornym cyplem. Na północy opadał on w płytką doliną ze spokojnym potokiem Žerotínskim. Tamtejsze stoki były nieco bardziej strome niż przeciwległe, południowe zbocza, schodzące łagodnie do kolejnego strumienia, który wypływał za pobliską wsią. Lokalizacja zamku w pozbawionym wysokich wzgórz terenie, z punktu widzenia obronności nie była więc idealna. Zapewne większe znaczenie miało usytuowanie siedziby panów z Žerotína przy szlaku handlowym z Žatca, Kadaňa i Chomutova do Pragi i w bliskim sąsiedztwie osady. Ta ostatnia mogła pełnić funkcję podzamcza z gospodarczym zapleczem zamku.
Skromne naturalne warunki obronne terenu musiano nadrobić solidnym obwodem zwieńczonego krenelażem muru, który uzyskał w planie kształt zbliżony do owalu o wymiarach 30 x 45 metrów, oraz zewnętrznymi fortyfikacjami w postaci zdwojonego ziemnego wału i rowu, opinającymi cały rdzeń zamku. Usytuowaną od wschodu bramę być może ochraniała wolnostojąca wieża główna – bergfried o wymiarach około 8 x 8 metrów. Jej czworoboczny w planie kształt byłby dość nietypowy dla rejonu północno – zachodnich Czech, ale niewykluczone, że zamek był założeniem bezwieżowym, a czworoboczny budynek był inną konstrukcją. Sam wjazd zapewne był prostą bramę przebitą w ścianie obwodowej, poprzedzoną zwodzonym, drewnianym mostem. Po przeciwnej stronie usytuowano główny budynek mieszkalny, wypełniający całą szerokość zachodniej części dziedzińca. Przystawała do niego na południu jakaś mniejsza budowla, dostawiona do wewnętrznej ściany muru obronnego. Mniejsze skrzydło mogło się także znajdować po stronie północnej.
Budynek mieszkalny miał nieregularny kształt zbliżony do trapezu o długości około 29,5 metra. Grubość jego muru w przyziemiu wynosiła około 1,6 metra po południowej stronie i 1,8 metra po stronie północnej. Mur od strony dziedzińca był znacznie cieńszy, posiadał około 1,2 metra grubości. Budynek na większej części swej długości był podpiwniczony, z dwoma komorami na planie czworoboków (trapezów) i długim na 4,9 metra oraz szerokim na 2 metry korytarzem. Wszystkie te pomieszczenia zostały w XVI wieku przykryte sklepieniami kolebkowymi, ale pierwotnie musiały być zwieńczone drewnianymi stropami belkowymi. Powyższej parteru prawdopodobnie znajdowały się jeszcze dwie kondygnacje, przy czym najwyższa miała charakter obronny z drewnianym gankiem poprowadzonym po obwodzie.
Stan obecny
Do dnia dzisiejszego przetrwały jedynie dwa narożne fragmenty budynku mieszkalnego oraz jego piwnice ze sklepieniem kolebkowym z czasów renesansowej przebudowy z XVI wieku (podczas ich odgruzowywania odkryto ościeże późnoromańskiego, ozdobionego płaskorzeźbieniami okna). Zamek znajduje się na północno – zachodnim krańcu wsi, a jego okolicę otaczają lokalne drogi. Istnieją dwa podejścia do zamku: od drogi z północy i ze wschodu przez oba wały wokół reliktów bergfriedu.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Severní Čechy, t. III, red. Z.Fiala, Praha 1984.
Záruba F., Hrad Žerotin, „Castellologica Bohemica”, 10/2006.
Záruba F., Počátky šlechtických hradů v Čechách, Plzeň 2025.