Žebrák – zamek

Historia

   Zamek Žebrák został zbudowany w drugiej połowie XIII wieku przez członka możnego rodu Buziców. Powstał on w pobliżu wsi o tej samej nazwie (legenda głosiła, iż nazwa wywodziła się od pierwszego gościa na zamku, który miał być żebrakiem), w dogodnym miejscu na szlaku handlowym biegnącym do Ratyzbony i Norymbergi, mniej więcej w połowie drogi między Pragą a Pilznem.
   W 1280 roku z Žebráka pisał się Přibyslav, a po nim w 1318 roku niejaki Oldřich, burgrabia na zamku praskim. W 1341 roku zamek stał się majątkiem królewskim, ważnym dla czeskich władców z powodu pobliskich puszcz i łowieckich terenów. Na Žebráku często przebywał cesarz Karol IV, który zdając sobie wagę z jego strategicznie ważnej pozycji, włączył go do Maiestas Carolina, projektu czeskiego prawa ziemskiego przygotowywanego w latach 1349-1353. Žebrák umieszczono pomiędzy zamkami, które mogły być oddawane w zastaw jedynie w nagłych potrzebach i tylko na okres sześciu lat. Doszło do tego już w 1358 roku, kiedy to zamek przejął drogą zastawu burgrabia magdeburski Purkart oraz w 1377 roku, gdy właścicielem został Petr z Vartemberka i Kostu.
   Szczyt świetności zamek osiągnął w okresie rządów Wacława IV, który często w Žebráku przebywał, zwłaszcza w latach 1383 – 1396. Na zamku przyjmowano wówczas wiele zagranicznych delegacji, podpisano też w 1390 roku pokój zwany chebskim, pomiędzy margrabiami miśnieńskimi Jerzym i Wilhelmem. Chociaż zamek został zniszczony przez pożar w 1395 roku, szkody szybko naprawiono, a sam zamek z inicjatywy Wacław IV znacznie rozbudowano. W 1400 roku prace remontowe musiały być już ukończone, gdyż król zatrzymał się na zamku (właśnie wtedy dosięgła go wiadomość, iż został zdetronizowany z cesarskiego tronu). W okresie tym na ukończeniu były również prace nad położonym w pobliżu zamkiem Točník, większym, wygodniejszym i bardziej reprezentacyjnym, choć Žebrák nie został z jego powodu całkowicie usunięty w cień. Przykładowo w 1412 roku na zamku doszło do dysputy pomiędzy Janem Husem a Štěpánem Pálčem. Podczas wojen husyckich z powodu kłopotów finansowych Jana Luksemburczyka Žebrák ponownie został oddany w zastaw. Od 1422 roku dzierżył go wraz z Točníkiem Hanuš z Kolovrat, przeciwnik rewolucji husyckiej. Z tego powodu w 1425 roku oba zamki zostały oblężone przez wojska Taborytów i Sierotek posiadające około 900 jeźdźców i 7000 piechoty. Napastnikom oblężenie nie udało się, lecz pięć lat później podjęli kolejną próbę, w wyniku której po dziewięciu miesiącach oblężenia Hanuš z Kolovrat przeszedł na stronę husytów.
   Po wojnie Hanuš z Kolovrat przeniósł się do Točníka, a stary zamek Žebrák zaczął podupadać. Niemniej jednak jeszcze w 1532 roku nadawał się do zamieszkania, gdyż jedną noc spędził na nim Ferdynand I. Niestety tej samej nocy na zamku wybuchł groźny pożar. Dworzanie i władca zdążyli uciec, lecz zamek został mocno zniszczony. Nie przeprowadzono już jego odbudowy i w 1558 roku został wyraźnie wspomniany jako opuszczona ruina.

Architektura

   Zamek zbudowano około 2 km na północ od wsi Žebrák na skalistym wzgórzu wydłużonym na linii wschód – zachód. Wzniesienie nie było zbyt wysokie, lecz znajdowało się w zakolu potoku i posiadało dość strome zbocza. Grzbiet był bardzo długi i miał zaledwie kilka metrów szerokości, przy czym zamek usytuowano w jego zachodniej części, a droga do niego prowadziła pod skalistymi skarpami od wschodu.
   Zamek górny uzyskał w planie kształt zbliżony do owalu. Jego najważniejszym elementem była nietypowo – centralnie umieszczona cylindryczna wieża główna o  średnicy aż 11 metrów. Mur obronny szczelnie ją opinał, pozostawiając po bokach jedynie 1 metr wolnej przestrzeni, a przed nią, po stronie zachodniej, zamykał bardzo wąski dziedziniec, zakończony drugą lecz mniejszą okrągłą wieżą. Po wschodniej stronie bergfriedu, oddzielony jedynie odstępem o długości około 2,5 metra, stał dwuprzestrzenny budynek mieszkalny (pałac) o ścianach zwężających się w miarę posuwania na stronę wschodnią. Jego szersza część zachodnia było z powodu ukształtowania terenu położona nieco wyżej niż tylne, czworoboczne pomieszczenie, do którego można się było dostać za pomocą schodów w grubości muru. W przyziemiu pomieszczenia budynku zwieńczone były płaskimi, drewnianymi stropami. Pierwotnie pałac był połączony na pierwszym piętrze z wieżą główną zwodzoną kładką
   Rdzeń zamku z trzech stron otaczało nieduże podzamcze. Jedynie po stronie wschodniej, tuż pod pałacem, otaczający je zewnętrzny mur obronny biegł blisko zamku górnego, nie pozostawiając miejsca na żadną zabudowę. Wjazd na jego teren zapewniała czworoboczna wieża bramna usytuowana po stronie zachodniej. Przed nią utworzono przekop ponad którym przerzucono drewniany most zwodzony.

   W XIV wieku Karol IV ufundował na zamku kaplicę św. Apolinara i Małgorzaty, która prawdopodobnie została umieszczona na terenie północno – zachodniego podzamcza, przy murze tuż nad przekopem. O wiele większe przekształcenia zamku nastąpiły w czasach jego syna Wacława IV, kiedy to powiększono przestrzeń mieszkalną i podwyższono reprezentacyjność Žebráka. Rdzeń zamku zrósł się wówczas w jeden pałacowy kompleks, przy czym przednią (zachodnią), okrągłą wieżę częściowo zburzono, a jej zaokrąglona część stała się czołem nowego pałacu, który wypełnił cały dawny wąski dziedziniec. Przebudowano również stary budynek mieszkalny, który został powiększony i wyposażony w piece ogrzewające izby gorącym powietrzem. Na jego piętrze utworzono wielką salę oświetlaną prostokątnymi oknami oraz sklepioną komnatę połączoną z przyziemiem okrągłą klatką schodową. Wieża główna, która dotychczas pełniła rolę bergfriedu, została podwyższona i przystosowana do pełnienia funkcji mieszkalnych. Jej elewacje pokryto wówczas ozdobnym kwadrowaniem wykonanym z zaprawy murarskiej.

   W czasach Wacława IV powiększono także zabudowę na terenie podzamcza. W jego południowo – zachodniej części wzniesiono nowy budynek z narożnikami zaopatrzonymi w boniowanie, charakterystyczne dla dworskich warsztatów budowlanych doby Wacława IV. Jego liczne pomieszczenia posiadały płaskie stropy oraz jedną komorę wyłożoną drewnianą okładziną w celu zapewnienia lepszej akumulacji ciepła (badania dendrochronologiczne belek użytych przy budowie jego górnych części wskazały na lata dwudzieste XV wieku, co wskazywałoby na starsze początki tego budynku, łączone z Hanušem z Kolovrat). Z budynkiem złączona została dawna wieża bramna, dlatego droga wjazdowa musiała zostać wówczas zmieniona. Najpewniej przeniesiono ją na wschodnią stronę zamku, gdzie w celu zwiększenia obronności wzniesiono kolejną cylindryczną, narożną wieżę. Miała ona 9 metrów zewnętrznej średnicy oraz jedynie 2 metrowej grubości mury, co zapewniało około 4,8 metra wewnętrznej przestrzeni. Przyziemie wieży było wysokie, lecz całkowicie ciemne i pozbawione otworów. Wejść do niego pierwotnie można było jedynie z poziomu piętra, gdzie umieszczono już otwory strzelcze przystosowane do użycia rusznic. Powyżej prawdopodobnie funkcjonowała jeszcze drewniana lub szachulcowa nadbudowa. Ponadto, jako iż obszar podzamcza został pomniejszony i nie posiadał już miejsca na dodatkowe budynki gospodarcze, to całe zaplecze potrzebne do funkcjonowania zamku ulokowano po południowej stronie.

Stan obecny

   Zamek zachował się w postaci ruiny, na terenie której przede wszystkim wyróżnia się dawna wieża główna, która dziś służy jako platforma widokowa. Ponadto w dość dobrym stanie znajduje się XV-wieczna wieża narożna, choć jej wnętrze nie jest dostępne. W o wiele gorszym stanie przetrwały zabudowania mieszkalne oraz mury obronne. Ruiny Žebráka są dostępne w sezonie letnim od kwietnia do września. Prowadzi do nich niebieski szlak turystyczny, a zamek jest dobrze widoczny z miejscowości i zamku Točník.

pokaż zabytek na mapie

powrót do indeksu alfabetycznego

bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Dodatky 2, Praha 2005.
Hrady zamky a tvrze v Cechach na Morave a ve Slezsku, red. Fiala Z., Zapadni Cechi t.IV, Praha 1989.
Menclová D., České hrady, Praha 1972.