Historia
Zamek Žampach (Sandbach) wzniesiony został na przełomie XIII i XIV wieku. Jego fundatorem był miejscowy, mało znany ród rycerski, który pochodził z Zebína, ale po wybudowaniu zamku zaczął się pisać z nowej siedziby. Po raz pierwszy Žampach pojawił się w źródłach pisanych w 1309 roku, kiedy to niejaki Petr „de Santbach“ został wymieniony pośród grupy rabusiów łupiących lanšperskie dobra cysterskiego klasztoru w Zbraslaviu. Zapewne wykorzystywał on okres wewnętrznych niepokojów i anarchii, związanych z wymarciem Przemyślidów, niepopularnymi rządami Henryka Karynckiego i wstąpieniem w 1310 roku na tron czeski władcy z nowej dynastii Luksemburgów.
W drugiej dekadzie XIV wieku lub na początku lat 20-tych, w nieznanych okolicznościach Petr utracił zamek, który przeszedł na własność króla Jana Luksemburskiego. Ten w 1324 roku oddał go w zastaw rodzinie panów z Lipy. Po 1347 roku zastaw przeszedł na znanego najemnika Jana Pancířa ze Smojna (którego przydomek Pancíř oznaczał zbroję lub pancerz). Co prawda został on w czasach króla Karola IV pasowany na rycerza, jednak nie przeszkadzało mu to w rabowaniu okolicznych ziem i majątków. Po powrocie z koronacji rzymskiej cesarz Karol IV w 1355 roku wysłał na Žampach wojska królewskie, na skutek czego zamek został zdobyty, a Jan powieszony.
W 1357 roku zamek został przekazany przez władcę Čeňkowi z Potštejna w którego rodzie pozostawał on aż do drugiej połowy XVI wieku, za wyjątkiem krótkiego okresu w 1425 roku. Wówczas to jego właścicielem był Mikuláš Žampach, który dziesięć lat wcześniej przyłączył się do protestu czeskiej i morawskiej szlachty przeciwko spaleniu na soborze w Konstancji Jana Husa. Także w późniejszych latach Mikuláš wspierał husycką stronę konfliktu, przez co w 1421 roku Žampach stał się celem najazdu katolickich wojsk ze Śląska. Około 1428 roku w bliżej nieznanych okolicznościach zamkiem zawładnął Jan Městecký z Opočna, który niedługo później przeszedł na stronę Katolików i Zygmunta Luksemburczyka. W 1429 roku husyckie oddziały Sierotek odbiły Žampach i przekazały synowi Mikuláša, Janowi Žampachowi z Potštejna.
Około 1469 roku kolejny właściciel zamku, także o imieniu Jan, odnowił i przebudował Žampach, jednak pod koniec XV wieku Žampachowie popadli w kłopoty finansowe i musieli stopniowo oddawać majątek w zastaw. Tymczasowi, często zmieniający się właściciele (Trčkowie z Lípy, Krušinowie z Lichtenburka, Pernštejnowie) nie byli zainteresowani inwestowaniem w budowlę, a jedynie czerpaniem dochodów z majątków ziemskich. Gdy w 1540 roku Zdeněk Žampach z Potštejna spłacił zastaw, zamek był bardzo zniszczony. Sytuacja nie zmieniła się po 1574 roku, kiedy to Žampachowie ostatecznie sprzedali warownię, gdyż nowy właściciel, Adam Bukovský z Hustířan, wzniósł renesansową rezydencję u stóp wzgórza, a zamkiem przestał się interesować.
Całkowite zniszczenie starego zamku przyniosła wojna trzydziestoletnia, kiedy w latach 1634-1648 był kilkakrotnie plądrowany, zarówno przez Szwedów, jak i wojska cesarskie. Ci pierwsi dobywać go mieli w 1634 i 1639 roku, natomiast żołnierze cesarscy utrzymywali garnizon w Žampachu jeszcze w 1648 roku. W drugiej połowie XVII wieku kamienie ze zrujnowanej zabudowy i fortyfikacji zamku wykorzystano do wzniesienia na podzamczu barokowego pałacu jezuitów. Wzmianka z 1672 roku odnotowała zamek jako porzucony.
Architektura
Zamek Žampach wzniesiono na wysokim, samotnie usytuowanym i wydłużonym na linii wschód – zachód wzgórzu, ponad osadą o tej samej nazwie. Strome skarpy zabezpieczały budowlę szczególnie od strony północnej, południowej i wschodniej, ale także nieco łagodniejsze podejście zachodnie wymagało pokonania dużej różnicy wysokości. Dlatego droga dojazdowa musiała wieść serpentynami, stopniowo pnąc się pod górę. Szlak ten po zachodniej stronie chroniony był strażnicą o nazwie Chudoba, o której pierwsza wzmianka odnotowana została dopiero z 1540 roku. Zapewne powstała ona w drugiej połowie XV wieku, wraz z rozwojem broni palnej i częstym wznoszeniem wysuniętych w przedpole fortyfikacji. Strażnica składała się z wieży i niewielkiej budowli mieszkalnej, otoczonej murem obwodowym oraz parchamem.
Zachodnią część założenia stanowiło wąskie i długie aż na 113 metrów podzamcze, być może rozdzielone poprzeczną ścianą lub zabudowaniami na dwie części. Wjazd na podzamcze znajdował się w zachodnim narożniku. Poprzedzony mógł być niewielkim przedbramiem, za którym w zbiegu dwóch odcinków muru obronnego znajdowała się czworoboczna wieża bramna. Przed wieżą i przedbramiem przekopano odcinek krótkiego rowu suchej fosy, na którym musiał być poprowadzony drewniany most. Droga do niego zakręcała na cyplu wzgórza i opadała wzdłuż południowego zbocza pod okiem obrońców z muru obronnego podzamcza.
Mury obronne podzamcza mieściły głównie zabudowę gospodarczą (między innymi browar, stajnie, młyn, zapewne także spiżarnie, spichrze, czy domy służby itp.). Być może na podzamczu usytuowana była także kaplica, znajdująca się w północno – wschodniej części dziedzińca (na miejscu której powstałaby późniejsza, poświadczona źródłowo kaplica nowożytna). Obronę podzamcza, oprócz wspomnianej powyżej wieży bramnej, zapewniała odnotowywana w źródłach pisanych wieża zwana Białą, prawdopodobnie o czworobocznym rzucie. Najpewniej stała ona w północno – wschodniej części podzamcza i broniła wjazdu na zamek górny.
Zamek górny miał około 35 metrów długości i 10 metrów szerokości. Od podzamcza oddzielał go szeroki na 23 metry i głęboki na 10 metrów przekop, przez który musiał zostać przerzucony drewniany, zapewne w części zwodzony most. Głównym budynkiem na małym i ciasnym dziedzińcu był dwutraktowy pałac, usytuowany we wschodniej, najbezpieczniejszej części rdzenia zamku, po którym pozostała jedna, sklepiona kolebkowo izba. Drugi, mniejszy budynek, także ze sklepionym kolebkowo pomieszczeniem, znajdował się w czole górnego zamku, gdzie przypuszczać można, iż pełnił rolę bramną. Według inwentarza z 1540 roku miał charakter wieżowy.
Stan obecny
Z rozległego niegdyś zamku pozostały jedynie skromne relikty w postaci fragmentów murów i piwnicy wschodniego pałacu, masywnej przypory po stronie północno – wschodniej oraz fragmentów bramy wjazdowej z zakopanym obecnie pomieszczeniem. Na terenie podzamcza o znajdującej się tam niegdyś zabudowie świadczą tylko wgłębienia i nierówności terenu. Całość porasta dziś dość gęsty las, do którego wstęp jest wolny. W 2013 roku zainstalowano drewniane bariery zabezpieczające miejsca, w których istniało ryzyko upadku ze stromego zbocza, a wzdłuż drogi dojazdowej do zamku ustawiono tablice informacyjne dla turystów. Co ciekawe barierki wykonano tylko częściowo z metalu, wykorzystując duże ilości drewna i plecionki, celem lepszego ich skomponowania z ruinami zamku.
powrót do indeksu alfabetycznego
bibliografia:
Durdík T., Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Praha 2009.
Hrady, zámky a tvrze v Čechách, na Moravě a ve Slezsku. Východní Čechy, t. VI, red. Z.Fiala, Praha 1989.
Plaček M., Skálová V., Šimeček P., Cumuli Lapidum. Hromady kamení. Hrady, hrádky a tvrze Pardubického kraje, Brno 2024.